Hệ giá trị văn hóa Thủ đô: Hành trình từ mỗi nếp nhà
Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu phát triển toàn diện văn hóa, con người Việt Nam trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Với Thủ đô Hà Nội, Nghị quyết 02- NQ/TW, ngày 17-3-2026, của Bộ Chính trị về xây dựng, phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới nêu rõ quan điểm xây dựng và phát triển Thủ đô "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc", trong đó phát triển toàn diện văn hóa, con người Thủ đô, phát huy giá trị con người Hà Nội "thanh lịch, văn minh, trách nhiệm, nghĩa tình".
Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 7-1-2026, của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu phát triển toàn diện văn hóa, con người Việt Nam trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Với Thủ đô Hà Nội, Nghị quyết số 02- NQ/TW ngày 17-3-2026 của Bộ Chính trị về xây dựng, phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới nêu rõ quan điểm xây dựng và phát triển Thủ đô "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc", trong đó, phát triển toàn diện văn hóa, con người Thủ đô, phát huy giá trị con người Hà Nội "thanh lịch, văn minh, trách nhiệm, nghĩa tình".
Đó là một hành trình kiến tạo, bồi đắp hệ giá trị văn hóa Thủ đô, cốt cách người Thủ đô, mà việc bắt đầu chính từ mỗi nếp nhà, nơi mỗi người được sinh dưỡng, hình thành nhân cách, văn hóa ứng xử...
Góp phần kiến giải vấn đề này, qua đó khẳng định gia đình chính là hạt nhân, cội gốc đầu tiên hình thành nên hệ giá trị văn hóa Thủ đô trong kỷ nguyên mới, nhóm phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện loạt bài: Hệ giá trị văn hóa Thủ đô: Hành trình từ mỗi nếp nhà.
Chẳng thơm cũng thể hoa nhài/Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An, câu ca xưa vẫn đúng với người Hà Nội hôm nay khi Thủ đô ngày một rộng hơn, quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh hơn và đương nhiên hệ giá trị văn hóa có nhiều thay đổi. Chiều sâu văn hóa ấy được lưu giữ ngay trong mỗi nếp nhà, thể hiện qua gia phong, cách ứng xử của từng thành viên trong cùng một mái ấm đến ngoài xã hội, để góp phần gìn giữ văn hóa Thăng Long - Hà Nội ngàn đời.
Nhà ông Nguyễn Hữu Sơn ở thôn Xuân Canh, xã Đông Anh (Hà Nội), gia đình “tứ đại đồng đường”, êm ả trong không gian ngập tràn bóng cây, hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Bên nhà thờ tổ trang nghiêm, không gian sinh hoạt chung luôn đầm ấm. Chín thành viên thuộc bốn thế hệ lúc nào cũng vui vẻ, tiếng trẻ con líu lo ngọng nghịu chen những tràng cười rộn rã...
Gia đình ông Sơn gồm: Bố mẹ ông, vợ chồng ông, vợ chồng các con và cháu nội quây quần. Ông luôn tự răn bản thân và con cháu phải có trách nhiệm gìn giữ, bảo tồn nguyên vẹn ngôi nhà mà cha ông đã dày công xây dựng. Bốn thế hệ, đông đúc, điều giúp họ luôn duy trì được không gian ăm ắp tiếng nói cười chính là lễ nghĩa, kính trên, nhường dưới. Từ khi các con còn nhỏ, ông Sơn đã dạy con biết kính trọng ông bà, cha mẹ, sống chan hòa, biết quan tâm xóm giềng và tích cực đóng góp cho các hoạt động của địa phương.
“Qua những câu chuyện kể hằng ngày về lịch sử đất nước và truyền thống dòng họ, những bài học đạo đức cứ thế thấm dần các con, rồi đến các cháu”, ông Sơn chia sẻ.
Rời nhà ông Sơn, chúng tôi đến gia đình cụ Nguyễn Đắc Hùng và cụ Trần Thị Thuận (trú tại phường Phú Diễn, Hà Nội) đúng dịp cả đại gia đình, cũng bốn thế hệ “mở hội”. Ngày Quốc tế Thiếu nhi, cũng là dịp năm học vừa kết thúc, các cháu, chắt đang xếp hàng chờ nhận phần thưởng từ cụ. Là bậc trưởng thượng, hai cụ Hùng và Thuận ngồi ghế trên, xung quanh là các ông bà, bố mẹ, đàn cháu nhỏ tíu tít chờ phát quà. Đến lượt, cháu nào, cháu nấy đều tự “báo cáo thành tích” để cả nhà nghe. Nếp này được hai cụ duy trì từ khi các con mình còn nhỏ, nay cũng đã vào hàng cây cao bóng cả, cho đến khi cháu chắt đầy đàn.
Cụ Hùng sinh ra tại mảnh đất Phú Diễn, còn cụ Thuận là người con của vùng đất khoa bảng Tây Mỗ, một trong "tứ danh hương" của Thăng Long xưa (Mỗ, La, Canh, Cót). Cụ Thuận 60 năm tuổi Đảng, cụ Hùng 57 năm tuổi Đảng, từng chiến đấu chống Mỹ, rồi tham gia công tác đoàn thể đến khi về hưu vẫn tiếp tục cống hiến cho quê hương thông qua những hoạt động tại địa phương. Cụ Thuận cho biết, cả hai cụ đều tự hào, luôn khắc sâu tâm khảm “là người Hà Nội” trong lối sống, cách ứng xử. “Chẳng thơm cũng thể hoa nhài”, cụ rèn giũa con, cháu từ tấm bé. Bản thân cụ là tấm gương, thông qua từng việc làm cụ thể, đều đặn qua năm tháng, con cháu được “ngấm” nếp nhà mà thành căn cốt.
Tại tổ dân phố Lý Thái Tổ 3, phường Hoàn Kiếm (Hà Nội), gia đình ông Vũ Đức Ngọc Luyện với 10 thành viên, gồm: Vợ chồng ông, các con trai, gái, dâu, rể và bốn người cháu cùng quây quần trong không gian đầm ấm mà tổ tiên để lại. Sinh ra trong gia đình có truyền thống nghề y, nghề giáo và giàu lòng yêu nước, ông Vũ Đức Ngọc Luyện luôn xem việc gìn giữ gia phong là trách nhiệm của mỗi thế hệ. Ông nội và cha ông đều hy sinh trong các cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc. Bà nội ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Những hy sinh, đóng góp đó là câu chuyện bất tận để ông giáo dục con cháu về lòng biết ơn, tinh thần cống hiến và ý thức trách nhiệm với cộng đồng.
Nối tiếp truyền thống gia đình, ông có hơn 38 năm công tác trong lực lượng Công an nhân dân. Sau khi nghỉ hưu, ông tiếp tục đóng góp cho địa phương với vai trò tổ trưởng dân phố, tích cực kết nối giữa chính quyền và nhân dân, góp phần xây dựng khu dân cư văn minh, đoàn kết. Gia đình ông nhiều năm liền giữ vững danh hiệu Gia đình văn hóa và được tuyên dương Gia đình văn hóa Thủ đô tiêu biểu năm 2026. Nối tiếp ông cha, các thế hệ con cháu đều nỗ lực học tập, rèn luyện và đạt nhiều thành tích cao.
“Đặc biệt, trong kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, mỗi công dân phải tự trau dồi để trở thành "công dân số". Nghĩa là phải nắm vững kiến thức số hóa, biết sử dụng thành thạo điện thoại thông minh, máy tính và các thiết bị công nghệ khác để cập nhật thông tin nhanh chóng, chính xác. Điều này giúp tiếp thu chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước thuận lợi nhất để bản thân và gia đình ngày càng gương mẫu, xứng đáng là công dân gương mẫu của Thủ đô”, ông Luyện cho biết.
Nếu gia đình, hạt nhân, tế bào của xã hội là nơi nuôi dưỡng những giá trị văn hóa khởi đầu thì dòng họ không chỉ đơn thuần là cộng đồng chung huyết thống, mà còn có dáng dấp một thiết chế văn hóa, xã hội đặc trưng. Ở đó, mỗi con người được nuôi dưỡng cả về nhân cách, tri thức và bản sắc với những ràng buộc, liên hệ chặt chẽ, để cùng với gia đình, dòng họ trở thành “trường học đầu tiên” hình thành nên mỗi cá nhân trong xã hội. Tại Hà Nội, không hiếm những dòng họ, gia tộc nổi danh với phong trào đoàn kết, giúp nhau làm ăn, phong trào khuyến học, để từ đó, sản sinh ra những người tài giỏi, cống hiến cho đất nước.
Tại thôn La Xuyên, xã Cổ Đô, từ đường họ Hoàng đã có lịch sử gần 230 năm, mới đây, đã được công nhận Di tích lịch sử - Văn hóa cấp thành phố. Không phải ngẫu nhiên dòng họ Hoàng ở đây có được vinh dự đó. Di tích gắn liền với thân thế, sự nghiệp của Công bộ Viên ngoại lang Hoàng Viết Bàn, người có nhiều đóng góp cho quê hương, đất nước thời Lê Trung hưng.
Theo nghệ nhân Hoàng Xuân Mai, một người con của dòng tộc, trải qua nhiều thế hệ, dòng họ Hoàng luôn gìn giữ gia phong và phát huy những giá trị tốt đẹp, kết tinh từ truyền thống yêu nước, hiếu học và tinh thần trách nhiệm với quê hương. Từ đường họ Hoàng không chỉ là nơi thờ tự tổ tiên mà còn là biểu tượng của sự gắn kết dòng tộc, nơi giáo dục con cháu về đạo lý “uống nước, nhớ nguồn” và lòng tự hào về truyền thống cách mạng vẻ vang. Cho tới nay, dòng họ Hoàng ở thôn La Xuyên có rất nhiều người đỗ đạt, không ngừng tu dưỡng, cần cù lao động và đã có nhiều cống hiến cho xã hội trên nhiều lĩnh vực. Theo thống kê, con cháu dòng họ nhiều người có trình độ đại học và trên đại học, trong đó có 1 Phó Giáo sư; 5 Tiến sĩ; gần 100 Thạc sĩ và hàng trăm cử nhân.
“Hiếu học đã trở thành truyền thống được con cháu phát huy. Việc tổ chức xây dựng và sử dụng Quỹ Khuyến học của dòng họ luôn được quan tâm. Ban Khuyến học thường xuyên kiểm tra, động viên các hộ gia đình tạo mọi điều kiện tốt nhất cho con cháu học tập. Trong dòng họ, các cháu đến tuổi đi học đều được đến trường, không có cháu nào bỏ học giữa chừng. Hằng năm, vào ngày giỗ Tổ, dòng họ Hoàng lại tổ chức tuyên dương, khen thưởng con cháu có thành tích xuất sắc trong học tập”, ông Hoàng Xuân Mai cho biết.
Điều đặc biệt, đây cũng là dòng họ hiếm hoi tổ chức lễ hội để tưởng nhớ công lao tiên tổ. Đã thành lệ, từ ngày 15 đến ngày 16 tháng Hai hằng năm, tất cả con cháu dòng họ Hoàng không phân biệt trai gái, dâu rể từ mọi miền đều trở về nhà thờ họ, một lòng thành kính, thắp nén tâm hương, tưởng nhớ bậc tiền nhân.
Nói về nếp nhà của Thăng Long - Hà Nội ngàn đời, PGS.TS Phạm Quang Long, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội cho rằng: Gia đình là nơi tạo dựng, vun đắp những giá trị văn hóa như những “tế bào” của cơ thể văn hóa. Nhiều gia đình tử tế sẽ tạo ra những giá trị tử tế, một cộng đồng tử tế sẽ là cơ sở hình thành một xã hội tử tế. Cái nổi trội, mang tính tinh hoa của văn hóa Hà Nội được tạo dựng bởi nhiều cá nhân tinh hoa, gia đình tinh hoa.
Theo PGS.TS Nguyễn Đức Chiện, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), những phẩm chất được xem là đặc trưng của người Hà Nội, như: Thanh lịch, trọng lễ nghĩa, hiếu học, nhân ái và trách nhiệm cộng đồng đều được nuôi dưỡng trước hết từ gia đình, dòng họ. Không chỉ truyền dạy cách ứng xử, gia đình còn là nơi trao truyền các giá trị văn hóa, gia phong và ký ức lịch sử. Văn hóa ngàn năm Thăng Long không chỉ được lưu giữ trong di sản vật thể mà còn được bảo tồn bền vững qua từng gia đình, từng nếp nhà Hà Nội.
Có thể khẳng định, gia đình Hà Nội chính là “gốc rễ” tạo nên chiều sâu và sức sống bền vững của văn hóa Thủ đô, PGS.TS Nguyễn Đức Chiện khẳng định.
