Bài cuối: Phát huy phẩm chất người Hà Nội trong kỷ nguyên mới
Trong chiến lược phát triển văn hóa, con người được đặt ở vị trí trung tâm, gia đình không chỉ là nơi hình thành nhân cách, mà còn trở thành chủ thể lan tỏa các giá trị văn hóa. Trao đổi với phóng viên Báo và Phát thanh - truyền hình Hà Nội, PGS.TS Nguyễn Đức Chiện – Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam) nhấn mạnh: Muốn xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh và thích ứng thời đại số, cần bắt đầu từ việc củng cố gia đình như một “hạt nhân mềm” của hệ sinh thái văn hóa.
Trong chiến lược phát triển văn hóa, “con người” được đặt ở vị trí trung tâm, gia đình không chỉ là nơi hình thành nhân cách, mà còn trở thành chủ thể lan tỏa các giá trị văn hóa. Trao đổi với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, PGS.TS Nguyễn Đức Chiện, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học (Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam) nhấn mạnh: Muốn xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh và thích ứng thời đại số, cần bắt đầu từ việc củng cố gia đình như một “hạt nhân mềm” của hệ sinh thái văn hóa.
.jpg)
- Thưa ông, Nghị quyết số 80-NQ/TW khẳng định: "Con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển văn hóa; mọi chính sách văn hóa đều hướng tới xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện". Ông đánh giá thế nào về quan điểm này cũng như vai trò của từng gia đình đối với quá trình triển khai chính sách?
- Đây là cách tiếp cận mang tính nhân văn, toàn diện và phát triển bền vững, bởi suy cho cùng, mọi thành quả kinh tế, xã hội hay văn hóa đều hướng tới nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển toàn diện con người. Đồng thời, chính con người cũng là chủ thể sáng tạo, bảo tồn, phát huy, lan tỏa các giá trị văn hóa dân tộc trong quá trình phát triển và hội nhập.
Các kết quả nghiên cứu xã hội học ở Việt Nam cho thấy, vai trò của giáo dục gia đình có mối liên hệ chặt chẽ với sự hình thành, phát triển nhân cách và khả năng thích ứng hội nhập xã hội của mỗi con người. Trong bối cảnh xã hội chuyển đổi hiện nay, khi mỗi gia đình Việt Nam đang chịu nhiều tác động từ đô thị hóa, công nghiệp hóa, chuyển đổi số và toàn cầu hóa, việc xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh cần được xem là nền tảng quan trọng để phát triển con người Việt Nam toàn diện, qua đó góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
- Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị định hướng "Xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới" đặt mục tiêu xây dựng con người Hà Nội thanh lịch, văn minh, trách nhiệm và nghĩa tình. Điều này có ý nghĩa ra sao trong bối cảnh hiện nay, thưa ông?
- Tôi cho rằng, điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Hà Nội đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu vừa giữ gìn bản sắc văn hóa ngàn năm văn hiến, vừa đáp ứng những đòi hỏi của quá trình đô thị hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng. Việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa Thủ đô ngàn năm văn hiến, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, trách nhiệm và nghĩa tình không chỉ là mục tiêu văn hóa, mà còn là nguồn lực nội sinh rất quan trọng đối với sự phát triển bền vững của Thủ đô. Khi các giá trị thanh lịch, văn minh, trách nhiệm, nghĩa tình lan tỏa trong đời sống hằng ngày, chúng sẽ góp phần hình thành chuẩn mực ứng xử tích cực, củng cố niềm tin xã hội, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và nâng cao chất lượng cuộc sống đô thị.
Đồng thời, việc phát huy bản sắc văn hóa truyền thống gắn với tinh thần sáng tạo và hội nhập giúp Hà Nội không hòa tan trong toàn cầu hóa, giữ vững những giá trị đặc trưng của người Hà Nội. Đây chính là nền tảng để xây dựng Hà Nội trở thành thành phố văn hiến, văn minh, hiện đại, hạnh phúc, có sức cạnh tranh và sức hấp dẫn với các thành phố tiêu biểu trong khu vực và thế giới.
- Ông nhìn nhận như thế nào về vai trò của hệ giá trị gia đình? Theo ông, đâu là những giá trị cốt lõi trong văn hóa gia đình Hà Nội cần được tiếp tục nuôi dưỡng và bồi đắp trong bối cảnh hiện đại?
- Gia đình không chỉ là “tế bào của xã hội”, mà còn là “hạt nhân”, hay chủ thể rất quan trọng trong việc kiến tạo và lan tỏa các giá trị văn hóa ở mỗi cộng đồng, góp phần hình thành sức mạnh mềm của mỗi địa phương và Thủ đô Hà Nội. Sức mạnh mềm không chỉ được tạo nên bởi các di sản, công trình, hay thành tựu phát triển, mà nó được thể hiện qua phẩm chất, lối sống, giá trị, chuẩn mực tốt đẹp thể hiện qua cách ứng xử của mỗi người và cộng đồng. Điều quan trọng là những phẩm chất và ứng xử theo nét đẹp văn hóa đó được trao truyền và nuôi dưỡng từ môi trường gia đình.
Mỗi gia đình là một không gian xã hội quan trọng để truyền thụ các giá trị, nơi các thế hệ học cách ứng xử theo chuẩn mực xã hội, từng bước hoàn thiện nhân cách và hình thành ý thức công dân. Khi các gia đình cùng duy trì những chuẩn mực văn hóa tốt đẹp, tích cực theo mong đợi của xã hội, chúng sẽ tạo nên vốn xã hội, sự gắn kết cộng đồng và bản sắc riêng của Hà Nội, những yếu tố cấu thành sức mạnh mềm của một đô thị văn hiến và hiện đại.
Trong bối cảnh hiện nay, theo tôi, có một số giá trị cốt lõi của văn hóa gia đình Hà Nội cần được tiếp tục gìn giữ, bồi đắp và phát huy. Đó là truyền thống hiếu học, đề cao giá trị học hành, tiếp cận tri thức mới; lối sống thanh lịch, văn minh trong giao tiếp và ứng xử; tinh thần kính trên, nhường dưới, tôn trọng các mối quan hệ gia đình; đức tính nhân ái, đoàn kết, nghĩa tình và trách nhiệm với cộng đồng; cùng với nếp sống kỷ cương, tự trọng và ý thức tuân thủ pháp luật.
- Nhiều ý kiến cho rằng, việc xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh phải bắt đầu từ những chuẩn mực ứng xử trong mỗi nếp nhà. Vậy, làm thế nào để các giá trị văn hóa gia đình không bị “đứt gãy” mà vẫn thích ứng hài hòa trong đời sống đương đại, thưa ông?
- Tôi đồng tình với các ý kiến, xây dựng con người Hà Nội thanh lịch, hiện đại, văn minh, trách nhiệm, nghĩa tình phải bắt đầu từ mỗi gia đình. Tôi rất ấn tượng với phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “Gia đình tốt, dòng họ tốt, cộng đồng tốt…”. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh vai trò của gia đình trong giáo dục để hình thành con người tốt cho cộng đồng.
Điều quan trọng là bảo tồn và truyền tiếp những giá trị cốt lõi của gia đình như tình yêu thương, trách nhiệm, hiếu nghĩa, tôn trọng, trung thực và đùm bọc, sẻ chia. Những giá trị tốt đẹp này cần được thể hiện trong đời sống hằng ngày thông qua cách ứng xử giữa các thành viên gia đình và sự nêu gương của người lớn đối với con trẻ trong mỗi gia đình. Đồng thời, cần tăng cường sự gắn kết giữa gia đình, nhà trường và cộng đồng trong giáo dục đạo đức, lối sống và văn hóa ứng xử. Công nghệ số cũng cần được khai thác như một phương tiện kết nối, thay vì trở thành rào cản giao tiếp giữa các thế hệ. Khi gia đình vừa gìn giữ được giá trị nền tảng, vừa thích ứng linh hoạt với giá trị đời sống hiện đại, văn hóa gia đình Hà Nội sẽ tiếp tục được bồi đắp và lan tỏa bền vững trong bối cảnh mới.
- Với kinh nghiệm nghiên cứu nhiều năm về chủ đề gia đình, từ góc độ chính sách, theo ông, làm thế nào để mỗi gia đình không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà trở thành chủ thể tham gia kiến tạo đời sống văn hóa ở cơ sở, tạo lập một môi trường văn hoá nhân văn, lành mạnh, văn minh và hiện đại?
- Tôi nghĩ nên chuyển cách tiếp cận từ “xây dựng văn hóa cho gia đình” sang “xây dựng văn hóa cùng với gia đình”, coi gia đình không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà còn là chủ thể sáng tạo, thực hành và lan tỏa các giá trị văn hóa. Muốn vậy, ở mỗi địa bàn khu dân cư, cần quan tâm đủ hạ tầng không gian xã hội, tạo điều kiện để các gia đình tham gia nhiều hơn các hoạt động thể thao, văn hóa, xã hội tại cộng đồng dân cư, tổ dân phố và thôn xóm. Việc xây dựng các mô hình “gia đình văn hóa”, “khu dân cư văn hóa” cần được đổi mới theo hướng thực chất, chú trọng chất lượng các mối quan hệ gia đình và mức độ đóng góp cho cộng đồng, thay vì chỉ dựa trên các tiêu chí hình thức.
Đồng thời, cần phát triển các không gian văn hóa cộng đồng, các hoạt động gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa cộng đồng, thúc đẩy phong trào học tập suốt đời, hoạt động văn hóa, nghệ thuật và tình nguyện xã hội để gia đình có cơ hội tham gia, cống hiến và hưởng thụ văn hóa. Khi mỗi gia đình trở thành một chủ thể văn hóa tích cực và có tính chủ động cao, đời sống văn hóa cơ sở sẽ được bồi đắp theo hướng nhân văn, lành mạnh, văn minh và hiện đại.
- Hà Nội có rất nhiều gia tộc, dòng họ giữ gìn và phát huy truyền thống hiếu học, giữ gìn giá trị văn hóa thông qua các nghi lễ, quy ước, hoạt động cộng đồng, hoạt động khuyến học, mô hình kinh tế thân tộc… Điều này có ý nghĩa như thế nào trong vấn đề xây dựng nên hệ giá trị, chuẩn mực của người Hà Nội, thưa ông?
- Hà Nội là vùng đất có lịch sử lâu đời, gắn với nhiều gia tộc, dòng họ, cộng đồng làng cổ. Các gia tộc, dòng họ hiếu học và giàu truyền thống văn hóa có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng hệ giá trị và chuẩn mực của người Hà Nội. Đây không chỉ là nơi lưu giữ ký ức văn hóa, truyền thống gia phong, mà còn là môi trường truyền thụ các giá trị như hiếu học, trọng đạo lý, trách nhiệm, nghĩa tình và tinh thần cống hiến cho cộng đồng.
Nhiều nghiên cứu của chúng tôi cũng cho thấy, những năm qua, nhiều gia đình, dòng họ đã tích cực tham gia hoạt động khuyến học, khuyến tài, tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong mọi lĩnh vực của cuộc sống; các quy ước dòng họ gắn với trách nhiệm cộng đồng đã góp phần nuôi dưỡng vốn xã hội, củng cố sự gắn kết giữa các thế hệ và làm giàu bản sắc văn hóa mỗi gia tộc và văn hóa Thăng Long – Hà Nội.
Tuy nhiên, để các danh hiệu “gia đình văn hóa”, “làng văn hóa” “tổ dân phố văn hóa” thực sự có ý nghĩa, cần khắc phục tình trạng chạy theo thành tích và hình thức. Các tiêu chí đánh giá phải hướng vào chất lượng thực chất của đời sống cộng đồng, như sự hòa thuận trong gia đình, ý thức chấp hành pháp luật, tinh thần tương trợ cộng đồng, việc giáo dục con cháu và mức độ tham gia vào các hoạt động xã hội xây dựng quê hương. Đồng thời, cần tăng cường sự giám sát, đánh giá thực chất của cộng đồng dân cư, lấy sự hài lòng và sự ghi nhận của người dân làm thước đo quan trọng. Khi đó, các danh hiệu văn hóa sẽ trở thành động lực thúc đẩy xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh và bền vững từ cơ sở.
- Trân trọng cám ơn ông!
Bài viết:
Ảnh + Video clip: Hữu Tiệp, Việt Nguyễn, Minh Phương và CTV
Thiết kế đồ họa: Hữu Tiệp
