Điều gì đang cản người trẻ lập gia đình?

Mức sinh giảm không đồng nghĩa người trẻ quay lưng với hôn nhân và gia đình. Theo kết quả khảo sát mới nhất của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), đa số người trẻ vẫn mong muốn kết hôn và có con, nhưng nhiều người chưa thể hiện thực hóa mong muốn ấy vì những rào cản về điều kiện sống.

Giới thiệu Khảo sát Tương lai Nhân khẩu học 2026, ông Matt Jackson, Trưởng đại diện UNFPA tại Việt Nam, cho rằng đây cũng là điều các chính sách dân số cần nhìn nhận: thay vì chỉ tập trung vào mức sinh, cần tạo môi trường để người trẻ có đủ điều kiện xây dựng gia đình theo mong muốn.

Theo ông Matt Jackson, Khảo sát Tương lai Nhân khẩu học 2026, thực hiện với hơn 108.000 người trẻ từ 18-39 tuổi tại 73 quốc gia và vùng lãnh thổ. Phần lớn người trẻ vẫn mong muốn xây dựng gia đình. Hơn hai phần ba số người được khảo sát cho rằng hôn nhân là một phần của cuộc sống lý tưởng. Ngay cả trong nhóm 35-39 tuổi chưa có con, 79% nam giới và 72% phụ nữ vẫn mong muốn trở thành cha mẹ.

“Thông điệp đối với Việt Nam là không nên chỉ nhìn vào mức sinh, mà cần tập trung vào những điều kiện giúp người trẻ tự tin xây dựng tương lai, các mối quan hệ và gia đình theo mong muốn của mình”, ông Matt Jackson nhấn mạnh tại lễ hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới 2026 diễn ra sáng 10-7.

Theo khảo sát, 72% người trẻ coi khó khăn về kinh tế và nhà ở là rào cản lớn nhất đối với việc có con, trong khi 81% cho rằng an toàn tài chính là điều kiện quan trọng nhất trước khi quyết định xây dựng gia đình. Việc làm ổn định, khả năng tiếp cận nhà ở, dịch vụ chăm sóc trẻ em, sức khỏe sinh sản và bình đẳng giới đều ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định sinh con.

Khi bài toán không còn là mức sinh

Việt Nam cũng không nằm ngoài những biến động nhân khẩu học như khảo sát của UNFPA phản ánh.

Phát biểu tại lễ hưởng ứng, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết Việt Nam hiện vẫn đang trong thời kỳ cơ cấu dân số vàng với gần 70 triệu người trong độ tuổi lao động, tạo lợi thế quan trọng cho phát triển đất nước.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là hàng loạt thách thức mới như xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không sinh con ngày càng phổ biến; mức sinh thấp kéo dài; mất cân bằng giới tính khi sinh; mang thai ở tuổi vị thành niên; tảo hôn tại một số vùng dân tộc thiểu số và đặc biệt là tốc độ già hóa dân số diễn ra nhanh.

Theo Thứ trưởng, nếu không có giải pháp phù hợp để duy trì mức sinh hợp lý và nâng cao chất lượng dân số, Việt Nam sẽ sớm chuyển từ giai đoạn già hóa sang dân số già, kéo theo nguy cơ thiếu hụt lao động, gia tăng áp lực an sinh xã hội và ảnh hưởng lâu dài đến tăng trưởng.

Chính vì vậy, Quốc hội đã thông qua Luật Dân số với định hướng chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, coi dân số không chỉ là vấn đề số lượng mà còn là chất lượng nguồn nhân lực, cơ cấu dân số và khả năng thích ứng với những biến động nhân khẩu học trong dài hạn.

Theo bà Pauline Tamesis, Điều phối viên Thường trú Liên Hợp Quốc tại Việt Nam, những thay đổi về dân số cần được nhìn nhận từ góc độ con người hơn là những con số thống kê.

"Nhân khẩu học không quyết định tương lai của chúng ta; nhân khẩu học phản ánh khát vọng của hàng triệu con người và việc họ có cơ hội theo đuổi những khát vọng ấy hay không," bà nói.

Theo bà, khi người trẻ được học tập, có việc làm ổn định, có khả năng tiếp cận nhà ở, được chăm sóc sức khỏe và chia sẻ trách nhiệm gia đình một cách bình đẳng, họ sẽ có điều kiện xây dựng cuộc sống và gia đình như mong muốn.

Bởi vậy, điều quan trọng không phải là thúc ép người trẻ sinh nhiều con hơn, mà là tạo dựng môi trường để họ có thể tự do lựa chọn tương lai của mình.

Bà cũng đánh giá cao việc Việt Nam ban hành Luật Dân số với cách tiếp cận dựa trên quyền và sự lựa chọn của người dân, đồng thời cho rằng đầu tư cho thanh niên cần được thực hiện đồng bộ trên nhiều lĩnh vực như giáo dục, y tế, việc làm, nhà ở, an sinh xã hội và bình đẳng giới.

Ngày Dân số Thế giới năm nay đưa ra thông điệp rằng sức mạnh dân số của một quốc gia không chỉ nằm ở số trẻ em được sinh ra, mà còn ở việc người trẻ có cơ hội để xây dựng cuộc sống như họ mong muốn.

Khi những rào cản về việc làm, nhà ở, chăm sóc trẻ em, sức khỏe sinh sản và bình đẳng giới được tháo gỡ, người trẻ sẽ góp phần tạo dựng nền tảng nhân khẩu học bền vững cho tương lai đất nước.