Kiến tạo hệ sinh thái công nghiệp văn hóa từ các lễ hội
Các lễ hội đang từng bước trở thành sản phẩm sáng tạo thương hiệu, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô, thực hiện hiệu quả Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội và Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.
Từ những lễ hội truyền thống gắn với di sản nghìn năm văn hiến đến các festival âm nhạc, thời trang, du lịch, quà tặng… Hà Nội đang từng bước hình thành một hệ sinh thái lễ hội đa dạng, hiện đại, hấp dẫn công chúng. Các lễ hội đang từng bước trở thành sản phẩm sáng tạo thương hiệu, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô, thực hiện hiệu quả Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội và Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.
từ lễ hội di sản đến thương hiệu văn hoá quốc tế
Hà Nội là vùng đất có hệ thống lễ hội đặc biệt phong phú với 1.661 lễ hội truyền thống, trong đó 1.206 lễ hội được tổ chức với quy mô đa dạng; 35 lễ hội được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, trong bối cảnh công nghiệp văn hóa được xác định là một trong những trụ cột phát triển của Thủ đô, lễ hội truyền thống chính là nguồn “tài nguyên mềm” quý giá để có thể trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch hấp dẫn, góp phần tạo giá trị gia tăng cho nền kinh tế và lan tỏa hình ảnh Hà Nội ra khu vực và thế giới.
Nhưng những năm gần đây, bên cạnh việc bảo tồn và phát huy lễ hội truyền thống, Hà Nội đang chủ động tạo dựng thêm những không gian lễ hội mới, hướng tới công chúng đương đại và thị trường văn hóa.
Một trong những điểm nhấn là Festival Thăng Long - Hà Nội. Từ một sự kiện văn hóa, Festival đang từng bước được định vị như một thương hiệu văn hóa của Thủ đô, nơi di sản được đặt trong dòng chảy đương đại, kết nối với nghệ thuật, sáng tạo và giao lưu quốc tế. Sau năm đầu tổ chức thu hút gần 200.000 lượt du khách, năm nay, Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II diễn ra từ ngày 11 đến 20-9, mang chủ đề “Dòng chảy di sản - Heritage Flow”, được tổ chức tại nhiều không gian văn hóa tiêu biểu như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Bảo tàng Hà Nội, làng gốm Bát Tràng…
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Lê Thị Ánh Mai cho biết, cách tổ chức này cho thấy một tư duy mới: Không bó hẹp lễ hội trong một sân khấu trung tâm mà mở rộng lễ hội thành một mạng lưới không gian văn hóa, để công chúng vừa thưởng thức nghệ thuật, vừa khám phá di sản, làng nghề và đời sống văn hóa Hà Nội.
Điều đáng chú ý là Festival năm nay không đặt di sản trong trạng thái tĩnh. Những giá trị của quá khứ được “đánh thức” bằng âm nhạc, ánh sáng, trình diễn, công nghệ, thời trang, nghệ thuật sắp đặt và những hoạt động trải nghiệm trực tiếp. Người dân, du khách, đặc biệt là người trẻ được bước vào câu chuyện của di sản bằng nhiều giác quan. Việc kết hợp công nghệ với nghệ thuật trong các hoạt động trình diễn, giới thiệu di sản đã tạo sức sống mới cho di sản, không chỉ đáp ứng nhu cầu giải trí của cộng đồng mà còn định vị rõ nét hơn những không gian sáng tạo mới của Thủ đô.
Cùng với Festival Thăng Long - Hà Nội, Hà Nội tiếp tục khởi xướng những lễ hội văn hóa mang thương hiệu của Thủ đô như: Festival Thu Hà Nội (25 đến 27-9) - một “đặc sản” văn hóa của Thủ đô đã duy trì nhiều năm nay; Lễ hội Áo dài Hà Nội, Lễ hội Quà tặng Hà Nội… Các lễ hội đều rõ bản sắc, góp phần hiệu quả cho phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô.
Điều dễ nhận thấy, các lễ hội của Hà Nội ngày càng được tổ chức bài bản, quy mô, cho thấy nỗ lực của thành phố trong xây dựng các sự kiện văn hóa mang tầm quốc tế, định hình những điểm đến văn hóa sáng tạo có quy mô và sức ảnh hưởng. Hàng loạt sự kiện văn hóa nghệ thuật có quy mô quốc tế được tổ chức trong thời gian gần đây đang từng bước định vị thương hiệu văn hóa của Thủ đô với bạn bè quốc tế. Điển hình như: Liên hoan âm nhạc Gió mùa, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, Lễ hội Văn hóa thế giới Hà Nội…
Tới đây, Hà Nội lần đầu tiên tổ chức Liên hoan nhạc Jazz quốc tế Hà Nội (diễn ra từ ngày 17 đến 19-9), mở ra một cơ hội xây dựng thương hiệu nghệ thuật lớn của Thủ đô. Với sự tham gia của các nghệ sĩ trong nước và quốc tế, liên hoan không chỉ tạo thêm một sản phẩm văn hóa mới mà còn cho thấy khả năng của Hà Nội trong việc xây dựng những sự kiện nghệ thuật có tính quốc tế, có công chúng riêng và có tiềm năng trở thành thương hiệu.
Đưa Hà Nội trở thành
trung tâm lễ hội của khu vực
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu phát triển văn hóa đồng bộ với kinh tế, chính trị, xã hội; coi văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Trong đó, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, xây dựng thị trường văn hóa và các thương hiệu văn hóa có sức cạnh tranh là một nhiệm vụ quan trọng.
Trong đó, Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030, phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP; hình thành từ 5 - 10 thương hiệu quốc gia về công nghiệp văn hóa; xây dựng thành công 5 thương hiệu liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn hóa quốc tế về điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật…
Để nhanh chóng triển khai Nghị quyết vào cuộc sống, thành phố Hà Nội đã sớm ban hành Chương trình hành động số 08-CTr/TU ngày 17-3-2026 với những chỉ tiêu cụ thể. Đến năm 2030, Hà Nội sẽ kiến tạo hệ sinh thái văn hóa - sáng tạo Thủ đô giàu bản sắc, đa dạng và hiện đại.
Theo đó, Hà Nội sẽ hình thành các Trung tâm công nghiệp văn hóa và sáng tạo dẫn đầu cả nước với một số lĩnh vực, sự kiện ngang tầm quốc tế; hình thành 15-20 Trung tâm công nghiệp văn hóa và Trung tâm phát triển thương mại văn hóa, Trung tâm Thiết kế sáng tạo quy mô cấp thành phố và địa phương; xây dựng 10-15 tác phẩm, chương trình nghệ thuật chất lượng cao mang thương hiệu Hà Nội, có khả năng biểu diễn lâu dài và giới thiệu ra khu vực, quốc tế; phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, đóng góp khoảng 9% GRDP; hình thành 3-5 sự kiện mang thương hiệu quốc gia trong lĩnh vực thiết kế sáng tạo.
Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, việc Hà Nội phát triển lễ hội chính là một trong những phương thức cụ thể để thực hiện mục tiêu đó. Tuy nhiên, để lễ hội thực sự trở thành thương hiệu công nghiệp văn hóa, Hà Nội cần thay đổi tư duy từ “tổ chức sự kiện” sang “xây dựng sản phẩm văn hóa”.
“Một lễ hội có thương hiệu trước hết phải có bản sắc. Hà Nội không cần chạy theo số lượng hay tổ chức những lễ hội na ná nhau mà cần xây dựng sự kiện có tính chuyên biệt, mang đặc trưng của Hà Nội. Đằng sau một chương trình nghệ thuật là câu chuyện về điểm đến, thương hiệu thành phố, du lịch, thời trang, thiết kế, ẩm thực, sản phẩm thủ công, truyền thông và công nghệ. Nói cách khác, lễ hội phải trở thành nơi gặp gỡ của nhiều ngành công nghiệp văn hóa”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho biết.
Đồng quan điểm này, theo đạo diễn Hoàng Công Cường, từ các lễ hội văn hóa, Hà Nội cần phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Mỗi lễ hội, nếu được tổ chức chuyên nghiệp, có thể kéo theo một chuỗi hoạt động kinh tế sáng tạo: Sản xuất chương trình, biểu diễn nghệ thuật, thiết kế, quảng cáo, truyền thông, xuất bản, thời trang, ẩm thực, du lịch, bán lẻ sản phẩm văn hóa và các dịch vụ trải nghiệm. Quan trọng hơn, lễ hội tạo ra một không gian để cộng đồng sáng tạo tham gia. Người trẻ không chỉ là khán giả mà có thể trở thành nghệ sĩ, nhà thiết kế, nhà sản xuất, người làm truyền thông, nhiếp ảnh gia, nhà sáng tạo nội dung và doanh nhân văn hóa.
“Một festival âm nhạc không nên chỉ có sân khấu biểu diễn mà có thể hình thành các chương trình giáo dục âm nhạc, workshop, sản phẩm lưu niệm, thời trang, ẩm thực, tour du lịch. Một lễ hội di sản có thể kết nối với thiết kế sáng tạo, thủ công mỹ nghệ, xuất bản, điện ảnh, công nghệ số và các sản phẩm trải nghiệm. Đặc biệt, cần phát huy hiệu quả các trung tâm sáng tạo, không gian sáng tạo của Hà Nội.
Đạo diễn Hoàng Công Cường
Để phát triển các lễ hội trở thành thương hiệu công nghiệp văn hóa mạnh của Hà Nội, đạo diễn, nhà sáng tạo trẻ Nguyễn Quốc Hoàng Anh cho rằng cần có cơ chế xã hội hóa phù hợp, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, xây dựng chính sách, đầu tư hạ tầng; doanh nghiệp tham gia đầu tư, tổ chức và khai thác sản phẩm; nghệ sĩ và cộng đồng sáng tạo đóng vai trò chủ thể tạo nên nội dung. Bên cạnh đó, chuyển đổi số cũng cần trở thành một cấu phần của chiến lược phát triển lễ hội. Công nghệ có thể giúp số hóa di sản, xây dựng trải nghiệm tương tác, quảng bá lễ hội trên các nền tảng quốc tế, bán vé và sản phẩm trực tuyến, đồng thời thu thập dữ liệu về hành vi công chúng để nâng cao chất lượng tổ chức.
Một festival âm nhạc không nên chỉ có sân khấu biểu diễn mà có thể hình thành các chương trình giáo dục âm nhạc, workshop, sản phẩm lưu niệm, thời trang, ẩm thực, tour du lịch. Một lễ hội di sản có thể kết nối với thiết kế sáng tạo, thủ công mỹ nghệ, xuất bản, điện ảnh, công nghệ số và các sản phẩm trải nghiệm. Đặc biệt, cần phát huy hiệu quả các trung tâm sáng tạo, không gian sáng tạo của Hà Nội. Đây phải là nơi nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp, nhà nghiên cứu và cộng đồng gặp gỡ để biến chất liệu văn hóa thành sản phẩm mới”, đạo diễn Hoàng Công Cường bày tỏ.
Nhà sáng tạo Nguyễn Quốc Hoàng Anh cũng cho rằng, một yêu cầu quan trọng khác là phải đánh giá hiệu quả lễ hội bằng những tiêu chí rộng hơn số lượng người tham dự. Cần quan tâm đến mức độ nhận diện thương hiệu, doanh thu du lịch - dịch vụ, số lượng sản phẩm sáng tạo được hình thành, sự tham gia của cộng đồng, sức lan tỏa trên nền tảng số và khả năng thu hút công chúng quốc tế.
Với lợi thế của một đô thị nghìn năm văn hiến, Hà Nội có nhiều điều kiện và cơ hội để trở thành một trung tâm lễ hội của khu vực. Nếu mỗi lễ hội được nhìn nhận như một thương hiệu; mỗi di sản trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo; mỗi không gian văn hóa trở thành một trung tâm kết nối; mỗi nghệ sĩ, doanh nghiệp và người dân trở thành một chủ thể sáng tạo, Hà Nội sẽ tạo dựng được một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa có sức sống.
Khi đó, lễ hội không chỉ làm cho Hà Nội thêm sôi động vào những ngày diễn ra sự kiện mà còn góp phần tạo việc làm, kích thích du lịch, thúc đẩy các ngành sáng tạo, quảng bá hình ảnh Thủ đô và quan trọng hơn, tạo ra những giá trị văn hóa mới từ nền tảng di sản. Đó cũng là cách thiết thực để tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, lấy văn hóa làm nguồn lực, sáng tạo làm động lực và thương hiệu làm phương thức đưa giá trị văn hóa Hà Nội vươn xa.
Thực hiện: Hoàng Quyên
