Cấp thiết hoàn thiện chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa

Sản phẩm phải đi được hết một vòng

Đằng sau một bộ phim, thiết kế, trò chơi, sản phẩm thủ công hay chương trình nghệ thuật là cả chuỗi hoạt động liên kết. Người sáng tạo cần doanh nghiệp để tổ chức sản xuất; doanh nghiệp cần vốn, nhân lực, công nghệ và thị trường; sản phẩm cần hệ thống phân phối để tiếp cận công chúng. Doanh thu từ thị trường lại trở thành nguồn lực cho những sản phẩm tiếp theo. Thực tế tại Hà Nội cho thấy một số mắt xích của chuỗi này đang được hình thành rõ hơn, nhưng cũng cho thấy không ít điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Với các sản phẩm thủ công, câu chuyện không còn dừng ở việc giữ nghề. Thiết kế mới, bao bì, nhận diện thương hiệu, cách kể câu chuyện sản phẩm và kết nối với thị trường đang trở thành những khâu quan trọng để sản phẩm truyền thống tiếp cận người tiêu dùng hiện đại. Các hoạt động xúc tiến thiết kế, sản phẩm thủ công và quà tặng Hà Nội những năm gần đây đã tạo thêm không gian để doanh nghiệp, nhà thiết kế và cơ sở sản xuất tìm đến nhau.

Nhưng để một sản phẩm làng nghề thực sự bước vào chuỗi giá trị mới, những điều kiện bên ngoài sản phẩm cũng rất quan trọng. Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và làng nghề Hà Nội cho biết: "Gốm Bát Tràng đã đi khá xa ở khâu sáng tạo và sản xuất nhưng vẫn chưa phát huy đầy đủ giá trị khi thiếu hạ tầng, không gian kinh doanh và những dịch vụ hỗ trợ đi kèm. Với làng nghề, chuỗi giá trị vì thế không chỉ nằm trong xưởng sản xuất. Đó còn là đường sá, môi trường, không gian trải nghiệm, khả năng đón khách, kết nối thiết kế và tổ chức thị trường. Nhiều doanh nghiệp, hộ sản xuất mong muốn Khu phát triển thương mại và văn hóa sớm được triển khai để tháo gỡ những điểm nghẽn trong hoạt động".

Khu vực Đồng Xuân - Bắc Qua cũng được Hà Nội định hướng hình thành Trung tâm Công nghiệp văn hóa. Thành phố đặt mục tiêu chỉnh trang hạ tầng, thí điểm các hoạt động sáng tạo và kết hợp liên ngành để tạo sản phẩm phục vụ các sự kiện văn hóa, đồng thời từng bước kết nối chợ truyền thống với hoạt động sáng tạo. Không gian này có thể trở thành nơi gặp gỡ giữa người làm nghề, nhà thiết kế, doanh nghiệp và thị trường.

Trong lĩnh vực di sản, hướng phát triển các sản phẩm văn hóa đêm cũng cho thấy yêu cầu nối nhiều khâu trong cùng một sản phẩm. Hà Nội đang đặt vấn đề hình thành chuỗi sản phẩm “Ký ức Thăng Long”, gắn di sản với công nghệ số, biểu diễn và các không gian sáng tạo. Một sản phẩm như vậy không chỉ cần nội dung văn hóa mà còn phải có khâu xây dựng kịch bản, sản xuất, tổ chức trải nghiệm, bán vé, truyền thông và đánh giá nhu cầu của công chúng.

Tất cả cho thấy chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa không phải một đường thẳng đơn giản. Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam (Nghị quyết số 80-NQ/TW) đặt yêu cầu nghiên cứu, xây dựng các mô hình ứng dụng công nghệ cao trong toàn bộ chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, từ sáng tạo, sản xuất, phân phối đến tiêu thụ và bảo vệ bản quyền. Nghị quyết đồng thời đề cập việc xây dựng hạ tầng, thị trường trọng điểm, các cụm, khu và tổ hợp văn hóa - sáng tạo, cùng sàn giao dịch sản phẩm văn hóa, nghệ thuật, đặc biệt dưới dạng tài sản số. Sản phẩm văn hóa cần được mở đường để đi, tạo ra doanh thu và tiếp tục quay trở lại nuôi dưỡng hoạt động sáng tạo.

Nối những mắt xích còn rời

Một trong những điểm cần tháo gỡ là sự liên kết giữa các chủ thể. Đây là khoảng trống quan trọng bởi một sản phẩm sáng tạo có thể cùng lúc liên quan đến quyền tác giả, vốn, đầu tư, sản xuất, phân phối và giao dịch. Nếu mỗi khâu vận hành theo một cơ chế riêng, chuỗi giá trị vẫn dễ bị ngắt quãng. Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được xây dựng theo hướng tạo cơ chế kết nối người sáng tạo, tổ chức văn hóa, doanh nghiệp, nhà đầu tư và các chủ thể hỗ trợ.

Bà Bùi Việt Hà, Giám đốc Đối ngoại và Quan hệ công chúng của Tập đoàn Yeah1, đề xuất tăng liên kết giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo. Theo bà Bùi Việt Hà, nhà trường có thể cung cấp kiến thức nền, nhưng người học cần được tiếp cận dự án, công nghệ và nhịp làm việc thực tế. Doanh nghiệp hiểu rõ nhu cầu kỹ năng nhưng cần có cơ chế để việc tham gia đào tạo mang lại lợi ích và trách nhiệm rõ ràng cho các bên.

Một mắt xích khác là phân phối. Sản phẩm ra đời chưa có nghĩa là đã tạo ra giá trị kinh tế. Sản phẩm phải tìm được công chúng và có khả năng tiếp tục tạo doanh thu qua nhiều hình thức khai thác. Từ thực tiễn trong lĩnh vực điện ảnh, bà Phan Thị Diệu Hoa, Trưởng phòng Pháp chế CJ CGV Việt Nam, đề xuất mở rộng chức năng của hệ thống rạp chiếu phim để phổ biến livestream, hòa nhạc, biểu diễn nghệ thuật, thể thao, eSports và nội dung số. Theo bà Phan Thị Diệu Hoa, việc tận dụng không gian, thiết bị, hệ thống bán vé và mạng lưới khán giả sẵn có có thể đưa nhiều loại sản phẩm đến công chúng mà không phải xây dựng lại toàn bộ hạ tầng.

Cùng với đó là câu chuyện tài sản trí tuệ. Một tác phẩm có thể tiếp tục tạo giá trị thông qua trình chiếu, biểu diễn, chuyển thể, cấp phép hoặc phát triển thành những sản phẩm khác. Muốn khai thác được các lớp giá trị này, quyền của các chủ thể phải rõ, thông tin phải có khả năng truy xuất và giao dịch phải minh bạch.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đặt công nghiệp văn hóa trong mối liên hệ với thị trường văn hóa, du lịch, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Hà Nội cũng đang triển khai các mô hình trung tâm công nghiệp văn hóa, không gian sáng tạo và sản phẩm văn hóa mới. Những bước đi này tạo thêm điều kiện để các chủ thể gặp nhau, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng kết nối các mắt xích trong thực tế. Từ đó, văn hóa không chỉ tạo ra những sản phẩm có giá trị tinh thần mà còn hình thành một chuỗi giá trị có khả năng vận hành lâu dài.