Ứng dụng công nghệ môi trường: Lời giải xanh cho nghĩa trang Thủ đô

Từ đổi mới công nghệ hỏa táng, hoàn thiện hệ thống xử lý nước thải đến tăng diện tích cây xanh, mặt nước và không gian cách ly, Hà Nội đang từng bước hướng tới mô hình nghĩa trang văn minh, hiện đại và thân thiện hơn với môi trường sống.

Đột phá công nghệ xử lý ô nhiễm, chuẩn hóa kỹ thuật hạ tầng

Quá trình đô thị hóa nhanh đang đặt hệ thống nghĩa trang của Hà Nội trước nhiều áp lực. Quỹ đất dành cho an táng ngày càng hạn hẹp, trong khi tại một số khu vực ngoại thành vẫn tồn tại tình trạng nghĩa trang nhỏ lẻ, phân tán, nằm gần khu dân cư hoặc đất sản xuất. Không chỉ ảnh hưởng đến cảnh quan, phương thức mai táng truyền thống nếu thiếu hạ tầng kỹ thuật và kiểm soát môi trường phù hợp còn có thể gây tác động đến đất, nguồn nước và không gian sống xung quanh. Vì vậy, chuyển đổi phương thức an táng theo hướng tiết kiệm đất, giảm phát sinh ô nhiễm đang trở thành một trong những yêu cầu quan trọng trong quá trình quy hoạch, cải tạo hệ thống nghĩa trang Thủ đô.

Trong xu hướng đó, hỏa táng ngày càng giữ vai trò quan trọng. So với hình thức chôn cất truyền thống, hỏa táng giúp giảm đáng kể nhu cầu sử dụng đất lâu dài, hạn chế việc cải táng nhiều lần và tạo điều kiện tổ chức không gian lưu giữ tro cốt tập trung, văn minh hơn.

Tại hai cơ sở hỏa táng trọng điểm của thành phố là Đài hóa thân Hoàn Vũ (nằm trong khuôn viên Nghĩa trang Văn Điển, Thanh Trì) và Đài hóa thân Vĩnh Hằng (Ba Vì), hệ thống 20 lò đốt thế hệ mới sử dụng 100% nhiên liệu gas đang vận hành với công suất trung bình 180 ca mỗi ngày đêm. Hệ thống lò hỏa táng được đầu tư theo hướng hiện đại hóa, sử dụng nhiên liệu sạch hơn, kết hợp kiểm soát nhiệt độ và xử lý khí thải trong quá trình vận hành. Việc duy tu thiết bị, kiểm soát khí thải và giám sát quy trình kỹ thuật cũng ngày càng được chú trọng nhằm đáp ứng các yêu cầu về môi trường và chất lượng phục vụ.

Cùng với đầu tư công nghệ, chính sách tuyên truyền đồng bộ kết hợp chính sách hỗ trợ chi phí hỏa táng từ nguồn ngân sách theo Nghị quyết số 03/2020/NQ-HĐND đã tạo sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của nhân dân Thủ đô. Tỷ lệ lựa chọn hỏa táng toàn thành phố hiện đạt khoảng 60%, vượt xa chỉ tiêu ban đầu đề ra tại Đồ án quy hoạch chung xây dựng Thủ đô. Định hướng đến năm 2030, tỷ lệ này sẽ nâng lên 80% tại khu vực đô thị và phấn đấu đạt trên 90% vào năm 2050.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, thành phố ưu tiên đầu tư mới các cơ sở hỏa táng công nghệ cao, không phát thải tại các công viên nghĩa trang tập trung cấp vùng như Yên Kỳ, Vĩnh Hằng, Chuyên Mỹ, Đông Sóc Sơn và Trung Màu.

Cùng với công nghệ đốt nhiệt, các chuyên gia đô thị cũng định hướng nghiên cứu tiếp thu những mô hình "hỏa táng xanh" tiên tiến trên thế giới, tiêu biểu như công nghệ thủy phân kiềm đã được ứng dụng tại Bắc Mỹ, giúp giảm lượng phát thải khí nhà kính tới bảy lần so với hỏa táng bằng nhiệt và tạo ra dung dịch vô trùng thân thiện với hạ tầng thoát nước.

Bên cạnh công nghệ hỏa táng, yêu cầu bảo vệ môi trường tại các khu chôn cất và lưu giữ tro cốt cũng ngày càng được chú trọng ngay từ khâu thiết kế hạ tầng. Theo các quy chuẩn kỹ thuật hiện hành, khu vực an táng phải được tổ chức đồng bộ với hệ thống chống thấm, thu gom và xử lý nước thải, nước rỉ phù hợp, qua đó hạn chế nguy cơ ảnh hưởng đến đất và nguồn nước xung quanh.

Đối với các khu chôn cất, giải pháp kỹ thuật được áp dụng theo hướng tăng khả năng cách ly, kiểm soát nước thấm và thu gom nước phát sinh trong quá trình vận hành. Hệ thống rãnh thu gom, thoát nước và công trình xử lý được bố trí phù hợp với điều kiện địa hình, thủy văn của từng khu vực. Tại các khu lưu giữ tro cốt ngoài trời hoặc dưới mặt đất, kết cấu công trình cũng cần bảo đảm yêu cầu chống thấm, thoát nước và độ bền lâu dài.

Việc đồng bộ các giải pháp kỹ thuật này giúp chuyển cách tiếp cận từ xử lý ô nhiễm sau khi phát sinh sang chủ động phòng ngừa ngay từ khâu quy hoạch và xây dựng, từng bước giảm nguy cơ tác động đến môi trường đất, nước và khu dân cư xung quanh nghĩa trang.

Kiến tạo công viên sinh thái, bảo vệ cảnh quan đô thị bền vững

Tư duy quản lý nghĩa trang hiện đại không chỉ dừng ở việc kiểm soát chất thải hay bảo đảm các yêu cầu kỹ thuật về môi trường. Xu hướng mới đang hướng tới việc tổ chức nghĩa trang như một không gian sinh thái, nơi các khu an táng, tưởng niệm được bố trí hài hòa với cây xanh, mặt nước và cảnh quan chung.

Theo định hướng quy hoạch nghĩa trang của Thủ đô, các nghĩa trang tập trung cần từng bước chuyển đổi theo mô hình công viên nghĩa trang, tăng tỷ lệ cây xanh, mặt nước và các không gian cảnh quan. Đây không chỉ là giải pháp cải thiện môi trường mà còn giúp thay đổi diện mạo của những khu vực vốn thường được nhìn nhận là khép kín, biệt lập với không gian đô thị.

Thay vì những khu mộ xây dựng dày đặc, xu hướng quy hoạch mới ưu tiên không gian mở, tăng diện tích cây xanh và tổ chức các phân khu theo cảnh quan.

Cách tiếp cận này góp phần giảm cảm giác nặng nề thường gắn với nghĩa trang truyền thống, đồng thời tạo không gian yên tĩnh, thanh tịnh để thân nhân đến thăm viếng và tưởng nhớ người đã khuất. Hạ tầng kỹ thuật cũng được định hướng theo tiêu chí tiết kiệm năng lượng và thân thiện hơn với môi trường.

Hệ thống chiếu sáng có thể từng bước ứng dụng công nghệ LED, năng lượng tái tạo; các tuyến điện, cấp thoát nước được tổ chức đồng bộ nhằm bảo đảm an toàn và mỹ quan. Giao thông nội bộ được bố trí hợp lý, hạn chế phương tiện cơ giới đi sâu vào các khu an táng, qua đó giảm tiếng ồn và tác động đến không gian tưởng niệm.

Một hướng đi đáng chú ý khác là phát triển các công trình lưu giữ tro cốt tập trung. Khi tỷ lệ hỏa táng ngày càng tăng, nhu cầu đối với nhà lưu tro, khu lưu tro và các không gian tưởng niệm mới cũng gia tăng. Việc tổ chức lưu giữ tro cốt theo chiều cao, chuẩn hóa kích thước ô lưu tro và bố trí khoa học có thể giúp sử dụng đất hiệu quả hơn nhiều so với hình thức an táng truyền thống. Đây cũng là lĩnh vực có nhiều điều kiện để ứng dụng công nghệ số. Mỗi vị trí lưu tro có thể được gắn với mã định danh, dữ liệu vị trí và hồ sơ điện tử, giúp thân nhân dễ dàng tra cứu, đồng thời hỗ trợ đơn vị quản lý theo dõi, chăm sóc và vận hành thuận lợi hơn.

Cùng với quy hoạch và công nghệ, công tác giám sát môi trường cũng được duy trì thường xuyên. Các yếu tố như chất lượng không khí, nước, vệ sinh môi trường, hệ thống thoát nước và cảnh quan được kiểm tra định kỳ, qua đó kịp thời phát hiện và xử lý những vấn đề phát sinh trong quá trình vận hành.

Từ góc nhìn đó, xây dựng nghĩa trang xanh không chỉ là trồng thêm cây hay đầu tư một số thiết bị công nghệ. Đó là quá trình thay đổi đồng bộ từ quy hoạch, kiến trúc, hạ tầng kỹ thuật đến phương thức quản lý và cung cấp dịch vụ. Khi cây xanh, mặt nước, công nghệ môi trường và quản trị số được kết hợp trong cùng một mô hình, các nghĩa trang ven đô có thể từng bước chuyển mình thành những công viên tưởng niệm xanh, văn minh và hài hòa hơn với cảnh quan Thủ đô.

Ứng dụng công nghệ môi trường hiện đại trong quy hoạch và vận hành nghĩa trang không chỉ giúp giảm tác động đến đất, nước và cảnh quan, mà còn mở ra hướng chuyển đổi từ không gian an táng truyền thống sang những công viên tưởng niệm xanh, văn minh và hài hòa hơn với đô thị. Khi công nghệ, hạ tầng sinh thái và phương thức quản lý được kết hợp đồng bộ, các nghĩa trang ven đô có thể từng bước trở thành những không gian tưởng niệm trang nghiêm, nhân văn, đồng thời góp phần gìn giữ môi trường và nâng cao chất lượng sống của Thủ đô trong tương lai./.