Tăng sức đề kháng trước hội chứng bắt chước chê bai

Trong đó, không ít ý kiến dường như được đưa ra không phải từ sự tìm hiểu độc lập hay lập luận có căn cứ, mà chủ yếu xuất phát từ tâm lý hùa theo đám đông mà thiếu sự tìm hiểu, đánh giá thấu đáo. Đây là hiện tượng đáng lưu tâm cần được nhận diện đúng bản chất để có giải pháp khắc phục, ngăn ngừa kịp thời.

1. Thực tế, không ít người thậm chí chưa đọc hết thông tin được công bố, chưa tìm hiểu đối tượng chịu tác động, phạm vi điều chỉnh hay lộ trình thực hiện của một chính sách, nhưng đã vội để lại những lời bình luận chua chát, nhấn nút “phẫn nộ” hoặc chia sẻ thông tin kèm theo cái lắc đầu ngán ngẩm.

Từ một phản ứng mang tính cá nhân, bắt chước chê bai đang dần trở thành tâm lý đám đông trên không gian mạng: Người trước chê bai, người sau hùa theo, ít kiểm chứng, thiếu phân tích, thừa cảm tính.

Hội chứng chê bai thường bắt đầu từ cảm xúc tiêu cực, định kiến sẵn có và tâm lý a dua. Thay vì tìm hiểu đầy đủ để đánh giá khách quan, một bộ phận cư dân mạng lựa chọn phản ứng theo những nhận xét đang chiếm ưu thế trên mạng xã hội.

Nhìn vào thực tế tại các đô thị lớn như Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh có thể thấy, mỗi khi một chủ trương mới được đưa ra, bên cạnh những ý kiến góp ý nghiêm túc, không ít bình luận đã vội vàng phủ định bằng những câu quen thuộc như “lại vẽ chuyện”, “không khả thi đâu”, “lại làm khó dân”…

Những lời phán xét ấy đôi khi xuất hiện trước cả khi người bình luận hiểu rõ mục tiêu, cách thức thực hiện và tác động thực tế của chủ trương. Khi sự hoài nghi trở thành phản xạ, còn chê bai trở thành cách thể hiện quan điểm phổ biến, dư luận rất dễ bị dẫn dắt bởi cảm xúc thay vì lý lẽ.

Thực tế cũng cho thấy, một số chính sách từng vấp phải những phản ứng trái chiều khi mới triển khai đã dần được xã hội tiếp nhận rộng rãi hơn sau quá trình thực hiện, điều chỉnh và chứng minh hiệu quả.

Quy định bắt buộc đội mũ bảo hiểm khi tham gia giao thông từng gây không ít băn khoăn, phản ứng vì sự bất tiện, cảm giác nóng nực hay ảnh hưởng đến thẩm mỹ. Theo thời gian, việc đội mũ bảo hiểm đã trở thành thói quen phổ biến, góp phần bảo vệ người tham gia giao thông, giảm nguy cơ chấn thương vùng đầu và hạn chế hậu quả nghiêm trọng khi xảy ra tai nạn.

Gần đây, việc tăng cường xử lý vi phạm nồng độ cồn đối với người điều khiển phương tiện giao thông cũng tạo ra nhiều tranh luận, trong đó có những ý kiến cho rằng mức phạt cao, ảnh hưởng đến sinh kế hoặc xáo trộn thói quen sinh hoạt. Dù vậy, việc thực thi nghiêm quy định, kết hợp với tuyên truyền và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, đã góp phần củng cố thông điệp “đã uống rượu, bia thì không lái xe”, hướng tới xây dựng văn hóa giao thông an toàn và có trách nhiệm.

Những ví dụ trên không có nghĩa mọi chính sách đều đúng đắn chỉ vì được triển khai trong thời gian dài, hay mọi ý kiến phản đối ban đầu đều là sai lầm. Điều đáng suy ngẫm là sự thay đổi thường đòi hỏi thời gian để kiểm chứng. Trong không ít trường hợp, phản ứng tiêu cực ban đầu bắt nguồn từ thói quen cũ, tâm lý e ngại thay đổi hoặc việc chưa nắm đầy đủ thông tin.

Bởi vậy, thay vì vội vàng hùa theo những lời chê bai, mỗi người cần bình tĩnh tìm hiểu, đánh giá chủ trương, chính sách trên cơ sở thực tiễn và những bằng chứng xác đáng. Đó không chỉ là biểu hiện của tư duy độc lập, mà còn là trách nhiệm của mỗi công dân trước những vấn đề chung của xã hội.

2. Một bình luận chê bai trên Facebook, X, YouTube hay TikTok có thể chỉ mất vài giây để viết và dường như vô hại đối với người đăng. Nhưng khi hàng nghìn, hàng vạn phản ứng tiêu cực như vậy cộng hưởng, chúng có thể tạo ra những hệ lụy xấu đối với xã hội.

Trước hết, hiện tượng này tạo ra tâm lý “ngại thay đổi”, cản trở nỗ lực đổi mới của bộ máy công quyền. Bất kỳ chính sách đổi mới nào, dù đúng đắn đến đâu, cũng khó tránh khỏi những bỡ ngỡ, xáo trộn nhất định trong giai đoạn đầu triển khai.

Nếu những nỗ lực cải cách vừa khởi động đã bị phủ nhận bởi làn sóng chê bai, quy chụp, tâm lý e ngại có thể lan rộng trong đội ngũ cán bộ thực thi, thậm chí ảnh hưởng ngay từ khâu tham mưu, đề xuất chính sách. Tâm lý “thà đứng yên cho an toàn”, “sợ sai, sợ dư luận” vì thế có nguy cơ lấn át tinh thần đổi mới, sáng tạo. Rốt cuộc, người chịu thiệt thòi lớn nhất chính là xã hội, khi những vấn đề tồn đọng nhiều năm vẫn không có người đủ quyết tâm đứng ra giải quyết.

Thứ hai, hiện tượng này bào mòn “niềm tin xã hội” và làm suy giảm năng lượng tích cực của cộng đồng. Niềm tin là chất keo gắn kết xã hội. Một không gian mạng tràn ngập những lời hoài nghi, giễu nhại có thể khiến con người nhìn đâu cũng thấy tiêu cực.

Những tấm gương người tốt, việc tốt, những nỗ lực thầm lặng của cấp ủy, chính quyền hay những giải pháp đột phá dễ bị lu mờ giữa tiếng ồn của sự chế giễu. Lâu dần, điều này có thể tạo ra những cộng đồng mệt mỏi, kiệt quệ về cảm xúc, nơi sự nhiệt huyết bị coi là “ngây thơ”, còn thái độ chua cay, độc hại lại được xem là biểu hiện của sự “sành sỏi”.

Thứ ba, đây có thể trở thành “vùng đệm” để các thế lực thù địch, những đối tượng cơ hội chính trị lợi dụng nhằm thao túng dư luận. Thay vì phải tạo dựng thông tin sai lệch từ đầu, họ có thể “tát nước theo mưa”, khoét sâu những bất mãn sẵn có trong tâm lý đám đông.

Từ những bất cập mang tính kỹ thuật trong quá trình triển khai chính sách, như ứng dụng bị nghẽn mạng trong ngày đầu ra mắt, quy trình xếp hàng kéo dài hay tình trạng ùn tắc phát sinh, các đối tượng này có thể bóp méo sự việc, dẫn dắt dư luận từ việc phản ánh một hạn chế cụ thể sang hoài nghi, phủ nhận trên diện rộng, thậm chí kích động tâm lý chống đối.

Khi đó, những lời chê bai thiếu kiểm chứng của đám đông, dù vô tình, cũng có thể trở thành chất liệu để các đối tượng có chủ đích khai thác, phục vụ những thủ đoạn thao túng tâm lý phức tạp.

3. Trước xu hướng này, để giải quyết vấn đề một cách căn cơ, cần có giải pháp đồng bộ từ các cơ quan xây dựng chính sách, cơ quan báo chí, truyền thông đến sự tự nhận thức và trách nhiệm của mỗi cán bộ, đảng viên và người dân.

Trước hết, muốn hạn chế tình trạng chê bai, bản thân chính sách phải có chất lượng, sát thực tiễn và đáp ứng yêu cầu của cuộc sống. Mỗi chủ trương, chính sách trước khi ban hành cần được đánh giá tác động kỹ lưỡng. Chính sách không thể chỉ được xây dựng trong “phòng máy lạnh”, tách rời thực tế đời sống. Cơ quan chức năng cần chủ động nhận diện những điểm nghẽn, dự báo các phản ứng có thể phát sinh và chuẩn bị phương án xử lý phù hợp, bảo đảm vừa hợp tình, vừa hợp lý.

Truyền thông chính sách phải đi trước một bước. Không nên đợi đến khi chính sách có hiệu lực mới bắt đầu giải thích, mà cần chủ động cung cấp thông tin ngay từ khâu dự thảo, bằng ngôn ngữ gần gũi, dễ hiểu, dễ nhớ, bảo đảm công khai, minh bạch. Người dân cần được cung cấp đầy đủ thông tin để hiểu rõ mục tiêu, nội dung và tác động của chính sách.

Các cơ quan báo chí và truyền thông cũng cần vào cuộc, góp phần định hướng dòng chảy thông tin. Thay vì chạy theo những nội dung giật gân, gây tranh cãi để “câu view”, báo chí cần thực sự trở thành “dòng nước mát”, góp phần hạ nhiệt những tranh luận căng thẳng và thúc đẩy nhận thức đúng đắn.

Đối với mỗi cá nhân tham gia mạng xã hội, “văn hóa chậm lại 3 giây” cần trở thành nguyên tắc ứng xử thường xuyên. Đã đến lúc mỗi chúng ta cần tự trang bị “sức đề kháng” trước những thông tin sai lệch và tâm lý đám đông trên không gian mạng. Hãy chuyển từ tư duy tiêu cực, phản ứng cảm tính sang tư duy phản biện, chủ động tự hỏi: Mình chê bai điều này để làm gì? Mình đã đọc kỹ văn bản hay mới chỉ xem một dòng trạng thái của ai đó? Nếu không đồng tình, mình có thể đưa ra giải pháp nào tốt hơn?

Trước khi bấm nút “Like”, “Share” hay đăng bình luận chỉ trích một chính sách mới, hãy dừng lại 3 giây. Khoảng dừng ngắn ngủi ấy có thể giúp lý trí kịp lên tiếng, để chúng ta không bị cuốn theo cái bẫy cảm xúc mà các cơ chế phân phối nội dung trên mạng xã hội có thể vô tình tạo ra.

Cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ cần là những “hạt nhân tích cực” trong việc ngăn chặn hội chứng này. Mỗi cán bộ, đoàn viên, thanh niên cần đi đầu trong xây dựng văn hóa ứng xử trên mạng; không hùa theo đám đông, đồng thời chủ động chia sẻ thông tin chính xác, giải thích những vấn đề mình hiểu rõ và trao đổi trên tinh thần xây dựng với người thân, đồng nghiệp khi cần thiết.

Không chỉ cán bộ, đảng viên và đoàn viên, thanh niên, những người có ảnh hưởng trên không gian mạng, nhất là các KOL, cũng cần ý thức rõ trách nhiệm của mình đối với dư luận. Một bình luận thiếu cân nhắc từ người có hàng trăm nghìn người theo dõi có thể khuếch đại tâm lý tiêu cực trên diện rộng.

Vì vậy, trước khi chia sẻ hoặc bình luận về một chính sách mới, họ càng cần thận trọng kiểm chứng thông tin, tìm hiểu kỹ văn bản, lộ trình và mục tiêu thực hiện; đồng thời tự hỏi liệu phát ngôn của mình đang góp phần làm sáng tỏ vấn đề hay vô tình “thổi bùng” cảm xúc đám đông.

Đất nước đang bước vào giai đoạn chuyển mình mang tính lịch sử, với quyết tâm vươn lên mạnh mẽ. Nhưng một dân tộc khó có thể “vươn mình” nếu đôi chân còn bị níu kéo bởi sự hoài nghi, tâm trí bị bao phủ bởi những lời chê bai thiếu trách nhiệm.

Mọi chính sách, dù được thiết kế hoàn hảo đến đâu, cũng chỉ là khung sườn. Chính sự đồng lòng, hưởng ứng và đóng góp trí tuệ của nhân dân mới là nền tảng vững chắc để hiện thực hóa những mục tiêu phát triển, kiến tạo tương lai.