Mục tiêu 100 tỷ USD xuất khẩu nông, lâm, thủy sản: Cần một mô hình tăng trưởng mới

Từ mức kim ngạch hơn 70 tỷ USD năm 2025, đưa xuất khẩunông, lâm, thủy sản cán mốc 100 tỷ USD vào năm 2027 là mục tiêu đầy tham vọng nhưng không phải bất khả thi. Điều kiện tiên quyết là ngành nông nghiệp phải chuyển mạnh từ tư duy phát triển theo sản lượng sang kinh tế nông nghiệp hiện đại, lấy chất lượng, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và xây dựng chuỗi giá trị làm động lực tăng trưởng.

Dư địa lớn nhưng áp lực không nhỏ

Nông nghiệp tiếp tục được xác định là một trong những trụ đỡ của nền kinh tế và là động lực quan trọng đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số mà Việt Nam đang hướng tới. Trong nhiều năm qua, nông, lâm, thủy sản Việt Nam đã có mặt tại hầu hết các thị trường trên thế giới; nhiều mặt hàng giữ vị trí dẫn đầu về sản lượng và giá trị xuất khẩu. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành đạt trên 70 tỷ USD, tạo nền tảng để hướng tới mục tiêu mới là 100 tỷ USD trong thời gian tới.

Tại tọa đàm, các chuyên gia đều thống nhất rằng dư địa tăng trưởng của ngành vẫn còn rất lớn. Việt Nam có lợi thế về điều kiện tự nhiên, đa dạng sinh học, nhiều sản phẩm nông nghiệp đặc trưng, cùng hệ thống các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đã mở rộng đáng kể thị trường xuất khẩu.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là hàng loạt thách thức mới. Xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, yêu cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, phát triển xanh, giảm phát thải, chuyển đổi số và phát triển bền vững đang tạo sức ép rất lớn đối với doanh nghiệp và người sản xuất.

TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội đặt vấn đề, liệu mục tiêu đạt kim ngạch 100 tỷ USD vào năm 2027 có quá tham vọng trong bối cảnh ngành nông nghiệp vẫn còn nhiều "điểm nghẽn" cần tháo gỡ. Trả lời câu hỏi này, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam Nguyễn Thanh Bình cho rằng, đây là mục tiêu rất cao, bởi ngay trong 6 tháng đầu năm 2026, sản xuất nông nghiệp đã bộc lộ nhiều hạn chế về kiểm dịch, kiểm nghiệm và chất lượng hàng hóa xuất khẩu.

Theo ông Nguyễn Thanh Bình, đây là những nút thắt đang ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hoàn thành mục tiêu tăng trưởng của ngành. Tuy nhiên, với năng lực sản xuất hiện có và dư địa thị trường còn lớn, mục tiêu 100 tỷ USD hoàn toàn có thể đạt được nếu những điểm nghẽn được tháo gỡ kịp thời.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), nhìn nhận áp lực là rất lớn. Theo tính toán, để đạt mục tiêu 100 tỷ USD vào năm 2027, tốc độ tăng trưởng của toàn ngành phải đạt khoảng 30%, cao hơn rất nhiều so với mức tăng trưởng hiện nay.

"Không thể tiếp tục đi theo cách làm cũ. Muốn đạt mục tiêu này phải có một mô hình tăng trưởng mới với những giải pháp hoàn toàn khác biệt", ông Nguyễn Hoài Nam nhấn mạnh.

Theo ông Nguyễn Hoài Nam, doanh nghiệp mong muốn được tham gia ngay từ đầu vào quá trình xây dựng chính sách để cùng Chính phủ và các bộ, ngành thiết kế những giải pháp đủ mạnh cho giai đoạn phát triển mới.

Đồng quan điểm, ông Đặng Kim Sơn, chuyên gia kinh tế, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển Nông nghiệp, nông thôn nhắc lại rằng, hơn mười năm trước, xuất khẩu nông sản đạt 100 tỷ USD từng được coi là một "ước mơ". Tuy nhiên, với tốc độ phát triển mạnh mẽ trong nhiều năm qua, nông nghiệp đã trở thành một trong những điểm sáng của nền kinh tế. Dù vậy, những hạn chế cố hữu như sản xuất nhỏ lẻ, manh mún cùng các rào cản kỹ thuật ngày càng cao từ thị trường quốc tế đang khiến đà tăng trưởng chậm lại.

Không chỉ các hiệp hội ngành hàng, cơ quan quản lý cũng đánh giá mục tiêu này đầy thách thức. Phó Cục trưởng Cục Hải quan (Bộ Tài chính) Âu Anh Tuấn cho biết, từ năm 2021 đến nay, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản tăng bình quân khoảng 10-12% mỗi năm. Riêng 6 tháng đầu năm 2026 đạt gần 35,9 tỷ USD, tăng khoảng 6% so với cùng kỳ năm trước, nhưng tốc độ tăng trưởng đã có dấu hiệu chậm lại.

Theo ông Âu Anh Tuấn, bên cạnh những tác động từ tăng trưởng kinh tế toàn cầu chậm lại, ngành còn chịu ảnh hưởng của biến động tỷ giá, chi phí logistics và xu hướng gia tăng các rào cản kỹ thuật tại nhiều thị trường lớn như Mỹ, EU, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Nếu năm 2026 kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 75 tỷ USD thì để cán mốc 100 tỷ USD ngay trong năm sau, toàn ngành phải duy trì mức tăng trưởng trên 15% - một mục tiêu không dễ trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt. Tuy nhiên, với những cải cách mạnh mẽ về thủ tục hành chính, chuyển đổi số và cải thiện môi trường kinh doanh mà Chính phủ đang triển khai, mục tiêu này vẫn có cơ sở để kỳ vọng.

Từ "bán sản lượng" sang "bán giá trị"

Theo các chuyên gia, để nâng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản từ hơn 70 tỷ USD lên 100 tỷ USD trong vòng hai năm, Việt Nam không thể chỉ dựa vào mở rộng diện tích sản xuất hay tăng sản lượng. Điều quan trọng hơn là phải thay đổi mô hình tăng trưởng, chuyển mạnh sang nâng cao giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh của từng ngành hàng.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký VASEP cho rằng, mục tiêu tăng trưởng khoảng 30% trong thời gian ngắn sẽ không thể đạt được nếu ngành nông nghiệp vẫn vận hành theo phương thức cũ. Theo ông, cần một mô hình tăng trưởng hoàn toàn mới, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, doanh nghiệp là trung tâm của đổi mới sáng tạo, còn các địa phương và hiệp hội ngành hàng trở thành cầu nối giữa chính sách với thực tiễn sản xuất.

“

“Điều quan trọng là các giải pháp phải được xây dựng trên cơ sở đồng hành cùng doanh nghiệp ngay từ đầu, thay vì chỉ ban hành chính sách rồi mới lấy ý kiến thực hiện”, ông Nguyễn Hoài Nam chia sẻ.

Đồng quan điểm, chuyên gia kinh tế Đặng Kim Sơn cho rằng dư địa phát triển của nông nghiệp Việt Nam vẫn rất lớn nếu biết khai thác đúng lợi thế. Theo ông, nhiều năm qua Việt Nam đã thành công trong việc gia tăng sản lượng và mở rộng thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, mô hình phát triển chủ yếu dựa trên khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và sản xuất nhỏ lẻ đang dần bộc lộ những giới hạn.

"Thế giới không còn chỉ mua nông sản mà mua cả chất lượng, thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và sự phát triển bền vững. Muốn đạt 100 tỷ USD thì Việt Nam phải bán được giá trị chứ không chỉ bán sản lượng", ông Đặng Kim Sơn nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, việc xây dựng thương hiệu quốc gia cho các ngành hàng chủ lực phải được đặt ngang tầm với mục tiêu mở rộng thị trường. Hiện nay nhiều sản phẩm của Việt Nam đứng đầu thế giới về sản lượng nhưng giá trị xuất khẩu vẫn thấp hơn các nước cạnh tranh do tỷ lệ chế biến sâu còn hạn chế.

Cùng với đó, chuyển đổi số phải trở thành công cụ quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng, kết nối chuỗi cung ứng và dự báo thị trường sẽ giúp doanh nghiệp đáp ứng nhanh hơn các yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường nhập khẩu.

Ông Âu Anh Tuấn cho biết, thời gian qua ngành Hải quan đã đẩy mạnh số hóa thủ tục, triển khai hải quan thông minh, cắt giảm thời gian thông quan và tăng cường kết nối dữ liệu với các bộ, ngành. Tuy nhiên, để tạo bước đột phá cho xuất khẩu nông sản, cần tiếp tục đơn giản hóa các quy trình kiểm tra chuyên ngành, kiểm dịch và chứng nhận chất lượng, qua đó giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Bên cạnh yếu tố thể chế, logistics cũng được xem là một trong những "điểm nghẽn" lớn nhất hiện nay. Chi phí logistics của Việt Nam vẫn ở mức cao so với nhiều nước trong khu vực, làm giảm sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu. Vì vậy, đầu tư hạ tầng kho lạnh, cảng biển, trung tâm logistics và hệ thống vận chuyển chuyên dụng cho nông sản cần được đẩy mạnh trong thời gian tới.

Theo các chuyên gia, mục tiêu 100 tỷ USD cũng đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy sản xuất của người nông dân. Thay vì sản xuất manh mún, tự phát, cần phát triển các vùng nguyên liệu quy mô lớn, gắn với doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu theo chuỗi giá trị khép kín.

Đồng thời, các địa phương phải chuyển từ tư duy phát triển theo sản lượng sang phát triển theo thị trường, căn cứ vào nhu cầu tiêu dùng của từng quốc gia để tổ chức sản xuất phù hợp, tránh tình trạng được mùa mất giá hoặc dư thừa nguồn cung.

Một yêu cầu khác được đặt ra là đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ sinh học, giống mới và công nghệ chế biến nhằm nâng cao năng suất, chất lượng và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây được xem là nền tảng để nông nghiệp Việt Nam phát triển theo hướng xanh, tuần hoàn và bền vững.

Các chuyên gia cũng cho rằng việc tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới sẽ mở thêm nhiều dư địa tăng trưởng cho nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội, doanh nghiệp phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về môi trường, lao động, phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội mà các thị trường nhập khẩu đang đặt ra.