Hoàn thiện cơ chế, nâng cao hiệu quả hoà giải ở cơ sở

Rõ phạm vi, thẩm quyền, trách nhiệm

Bộ Tư pháp đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hoà giải ở cơ sở, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-3-2027.

Dự thảo Nghị định cụ thể hóa nhiều nội dung quan trọng của pháp luật về hòa giải ở cơ sở. Trong đó, tiếp tục đề cao nguyên tắc tự nguyện của các bên; hoàn thiện các quy định về bầu, công nhận tổ trưởng tổ hoà giải, thôi làm hòa giải viên, tổ trưởng tổ hoà giải; bổ sung quy định về người được mời tham gia hòa giải và người phiên dịch; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin; bảo đảm kinh phí và làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước đối với công tác hòa giải ở cơ sở.

So với pháp luật hiện hành, quy định về người được mời tham gia hòa giải là nội dung mới. Đồng thời, nếu trước đây hoạt động hòa giải chủ yếu được thực hiện theo phương thức truyền thống, thì dự thảo lần này đặt vấn đề ứng dụng công nghệ trong nhiều khâu, từ bầu hòa giải viên đến tổ chức hòa giải, kể cả khả năng thực hiện hòa giải trực tuyến. Vì vậy, cần có các quy định phù hợp nhằm bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin và quyền riêng tư của các bên tham gia.

Bên cạnh đó, cần làm rõ phạm vi hòa giải ở cơ sở, quy định phải đủ rõ để hòa giải viên có thể nhận diện được vụ việc nào thuộc phạm vi hòa giải, vụ việc nào phải chuyển cho cơ quan có thẩm quyền giải quyết…

Theo Phó Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội Phạm Thị Thanh Hương, cần nghiên cứu, làm rõ hơn về chủ thể có trách nhiệm hướng dẫn, tư vấn trong trường hợp hòa giải viên chưa xác định được vụ, việc có thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở hay không.

Thực tế, phạm vi các vụ, việc có thể phát sinh tại cơ sở tương đối rộng, liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật như đất đai, thừa kế, hôn nhân và gia đình, hợp đồng, lao động... Do đó, nếu quy định chung việc hòa giải viên đề nghị “chuyên viên về lĩnh vực tư pháp của UBND cấp xã” hướng dẫn thì có thể đặt ra yêu cầu chuyên môn khá lớn đối với công chức thực hiện nhiệm vụ tư pháp ở cấp xã, nhất là đối với những vụ, việc phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực pháp luật.

Mặt khác, “người được mời tham gia hòa giải” có thể là người có uy tín trong cộng đồng, người am hiểu phong tục, tập quán, cán bộ hưu trí, chức sắc tôn giáo, luật sư hoặc người có chuyên môn phù hợp. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp người được mời tham gia hòa giải đều có chuyên môn pháp luật để có thể tư vấn, xác định phạm vi hòa giải ở cơ sở.

Vì vậy, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội cho rằng, cần rà soát, quy định rõ hơn về chủ thể, phạm vi và trách nhiệm hướng dẫn, tư vấn trong trường hợp chưa xác định được vụ, việc có thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở hay không, bảo đảm phù hợp với năng lực, chức năng của từng chủ thể.

Khuyến khích vận động các bên thực hiện thỏa thuận hòa giải thành

Dự thảo quy định chậm nhất 3 ngày kể từ ngày nhận được đề nghị của tổ trưởng tổ hòa giải, Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm xem xét, lựa chọn và cử người phiên dịch phù hợp; trường hợp không bố trí được phải thông báo và nêu rõ lý do cho tổ trưởng tổ hòa giải và hòa giải viên biết.

Theo Phó Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội, quy định này đã xác định trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc hỗ trợ bố trí người phiên dịch. Tuy nhiên, dự thảo mới quy định trường hợp không bố trí được người phiên dịch thì phải thông báo và nêu rõ lý do, chưa làm rõ phương án xử lý tiếp theo đối với vụ, việc khi trên địa bàn không có người đáp ứng yêu cầu về ngôn ngữ, chữ viết hoặc khả năng hỗ trợ người khuyết tật nghe, nói.

“Đây là vấn đề có thể phát sinh trong thực tiễn, bởi không phải địa bàn cấp xã nào cũng có sẵn người có khả năng phiên dịch phù hợp với từng ngôn ngữ, chữ viết hoặc yêu cầu hỗ trợ cụ thể. Nếu chỉ quy định trách nhiệm thông báo mà không có cơ chế xử lý tiếp theo thì có thể dẫn đến việc vụ, việc hòa giải bị đình trệ hoặc không thể tiến hành.

Do đó, cần làm rõ phương án xử lý trong trường hợp UBND cấp xã không bố trí được người phiên dịch, theo hướng xác định rõ trách nhiệm, phương thức phối hợp hoặc giải pháp phù hợp để bảo đảm quyền được tham gia hòa giải và khả năng giao tiếp của các bên, đồng thời bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện tại cơ sở”, bà Hương nhận định.

Bên cạnh đó, dự thảo quy định, căn cứ nội dung, phương thức và thời hạn đã thỏa thuận, hòa giải viên trực tiếp theo dõi, đôn đốc các bên thực hiện cam kết thông qua tiếp xúc trực tiếp, phương tiện thông tin liên lạc hoặc phối hợp với gia đình, người có uy tín và các tổ chức đoàn thể ở cơ sở để vận động, nhắc nhở...

Bà Hương cho rằng, việc khuyến khích hòa giải viên tiếp tục hỗ trợ, vận động các bên thực hiện thỏa thuận hòa giải thành là phù hợp với mục tiêu nâng cao hiệu quả của công tác hòa giải ở cơ sở.

Tuy nhiên, cách quy định “trực tiếp theo dõi, đôn đốc” có thể dẫn đến cách hiểu rằng đây là trách nhiệm thường xuyên của hòa giải viên và hòa giải viên phải chịu trách nhiệm về việc các bên có thực hiện hay không thực hiện thỏa thuận hòa giải thành.

Trong khi đó, bản chất của hòa giải ở cơ sở là hoạt động tự nguyện, thuyết phục, vận động. Việc quy định trách nhiệm theo dõi, đôn đốc quá cụ thể, thường xuyên có thể làm phát sinh kỳ vọng không phù hợp đối với vai trò của hòa giải viên và tăng thêm trách nhiệm, áp lực cho đội ngũ hòa giải viên ở cơ sở.

Vì vậy, cần quy định theo hướng hòa giải viên có thể hỗ trợ, nhắc nhở, vận động các bên thực hiện thỏa thuận hòa giải thành khi phù hợp và trên cơ sở sự đồng ý của các bên. Việc hỗ trợ, theo dõi không làm phát sinh trách nhiệm của hòa giải viên trong việc bảo đảm hoặc chịu trách nhiệm về kết quả thi hành thỏa thuận của các bên.

Liên quan đến điều kiện, thủ tục thanh toán thù lao cho hòa giải viên, người được mời trực tiếp tham gia hòa giải, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Hà Nội cho rằng, cần nghiên cứu quy định thống nhất việc chuyển khoản trực tiếp thù lao vào tài khoản cá nhân của hòa giải viên và người được mời trực tiếp tham gia hòa giải theo quyết định của UBND cấp xã; hạn chế việc chi trả thông qua Tổ trưởng tổ hòa giải, trừ trường hợp thực tế không thể thực hiện thanh toán bằng chuyển khoản.