Giáo dục

Giúp nhà giáo vượt áp lực, vững vàng thực hiện sứ mệnh trong kỷ nguyên mới

Thống Nhất • 20/11/2026 - 09:02

Trước yêu cầu đổi mới giáo dục và đòi hỏi ngày càng cao về chất lượng nguồn nhân lực, nghề giáo đang đứng trước những yêu cầu mới về năng lực chuyên môn, phương pháp giảng dạy và khả năng thích ứng.

Nhà giáo ưu tú, Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm. Ảnh: Lê Nguyễn.
Nhà giáo Ưu tú, Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm. Ảnh: Lê Nguyễn.

Nhân kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 - 20/11/2026), phóng viên Báo Hànộimới có cuộc trao đổi với Nhà giáo Ưu tú, Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học tâm lý giáo dục Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng Giáo dục Trường Trung học phổ thông Đinh Tiên Hoàng về những vấn đề đặt ra và giải pháp để đội ngũ nhà giáo vững vàng thực hiện sứ mệnh trong kỷ nguyên mới.

Đổi mới giáo dục đặt ra nhiều yêu cầu mới với nhà giáo

- Nghị quyết số 71-NQ/TW đặt ra yêu cầu đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Theo thầy, những thay đổi này đang tạo ra áp lực gì đối với đội ngũ nhà giáo?

-Trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW, vai trò của người thầy đang chuyển từ “người truyền thụ kiến thức” sang “người tổ chức, hướng dẫn và đồng hành” với học sinh. Sự chuyển dịch này mở ra cơ hội để nhà giáo thực hiện đầy đủ hơn sứ mệnh dạy người, nhưng đồng thời cũng đặt lên vai đội ngũ những áp lực, thách thức trên nhiều phương diện.

Trước hết là áp lực đổi mới phương pháp giảng dạy và hoạt động chuyên môn trong thời đại số. Thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, giáo viên phải chuyển từ tiếp cận nội dung sang phát triển năng lực.

Thầy cô không thể chỉ giảng dạy theo những kiến thức có sẵn trong sách giáo khoa mà phải chủ động thiết kế bài giảng, tổ chức hoạt động học tập tích cực, phát triển tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề và khả năng sáng tạo cho học sinh. Đây là yêu cầu cần thiết, nhưng cũng đòi hỏi mỗi giáo viên phải thay đổi thói quen, vượt qua quán tính dạy học cũ.

Cùng với đó, việc cập nhật và ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số yêu cầu giáo viên liên tục tìm hiểu các công cụ mới, từ trí tuệ nhân tạo (AI), phần mềm dạy học trực tuyến đến thiết bị số. Đây có thể là rào cản đối với những giáo viên lớn tuổi hoặc chưa có điều kiện tiếp cận công nghệ. Một khó khăn khác là không ít nhà giáo chưa nắm vững khoa học tâm lý giáo dục, chưa hiểu đầy đủ đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh. Khi phương pháp giáo dục thay đổi mà nhận thức, kỹ năng của người dạy chưa theo kịp thì áp lực càng lớn.

- Bên cạnh yêu cầu đổi mới chuyên môn, khối lượng công việc và hồ sơ, sổ sách có phải là gánh nặng đáng kể đối với giáo viên?

- Đây là một áp lực rất rõ. Thực hiện chương trình mới kéo theo nhiều quy trình kiểm tra, đánh giá theo hướng phát triển năng lực, từ đánh giá thường xuyên, định kỳ đến nhận xét cụ thể quá trình tiến bộ của từng học sinh. Giáo viên còn đảm nhiệm nhiều công việc khác ngoài giảng dạy như chủ nhiệm, tư vấn tâm lý học đường, tổ chức hoạt động trải nghiệm, công tác Đoàn - Đội và các chỉ tiêu thi đua.

Điều khiến nhiều giáo viên mệt mỏi không chỉ là thời gian đứng lớp mà còn là “núi hồ sơ”. Trong nhiều năm, việc xây dựng kế hoạch bài dạy quá chi tiết theo các hướng dẫn cũ, cùng với nhiều loại sổ chủ nhiệm, sổ theo dõi chất lượng, sổ sinh hoạt chuyên môn... đã chiếm không ít thời gian ngoài giờ lên lớp. Có những khảo sát, trao đổi trên các diễn đàn giáo dục cho rằng 30-40% thời gian ngoài giờ lên lớp của giáo viên dành cho việc hoàn thiện giấy tờ. Dù cách tính có thể khác nhau, thực tế này cho thấy nếu thủ tục hành chính không được rà soát, giảm bớt thì giáo viên sẽ khó dành đủ thời gian nghiên cứu bài giảng và quan tâm đến học sinh.

- Còn yêu cầu chuẩn hóa trình độ và tự học thường xuyên thì sao, thưa thầy?

- Luật Giáo dục năm 2019 đặt ra yêu cầu chuẩn trình độ đào tạo đối với giáo viên các cấp. Đây là yêu cầu cần thiết để nâng cao chất lượng đội ngũ, nhưng với nhiều nhà giáo, việc vừa hoàn thành nhiệm vụ giảng dạy, vừa học nâng chuẩn cũng tạo thêm áp lực. Thực tế, nhiều giáo viên đã nỗ lực học tập, hoàn thành các chương trình sau đại học trong khi vẫn bảo đảm công việc ở trường.

Mặt khác, chương trình, tài liệu và yêu cầu chuyên môn thường xuyên thay đổi, đòi hỏi nhà giáo phải tự nghiên cứu, tham gia bồi dưỡng, học tập suốt đời. Nếu không cập nhật, thầy cô dễ tụt hậu so với sự phát triển của xã hội và chính học sinh. Điều quan trọng là học phải đi đôi với hành, kiến thức và phương pháp mới phải được vận dụng trong từng bài giảng. Tuy nhiên, một bộ phận giáo viên vẫn có tâm lý học cái mới nhưng khi trở lại công việc lại làm theo thói quen cũ. Vượt qua sức ì đó cũng là một thách thức không nhỏ.

- Kỳ vọng của phụ huynh và sức ép từ mạng xã hội có làm cho áp lực nghề nghiệp của nhà giáo tăng thêm?

- Có. Sự kỳ vọng ngày càng cao của phụ huynh về kết quả học tập, việc chăm sóc và giáo dục con em khiến giáo viên phải chịu thêm sức ép trong quá trình quản lý lớp học và phối hợp với gia đình. Trong khi đó, mạng xã hội phát triển khiến mỗi lời nói, hành vi hay cách xử lý tình huống sư phạm của nhà giáo đều có thể trở thành chủ đề bàn luận rộng rãi.

Một đoạn clip ngắn bị cắt ghép hoặc một tình huống trên lớp chưa được xác minh đầy đủ có thể nhanh chóng tạo ra làn sóng dư luận, ảnh hưởng đến danh dự, uy tín và sức khỏe tinh thần của giáo viên. Việc đăng tải, phát tán thông tin sai sự thật, quy kết trách nhiệm khi chưa có kết luận chính thức, hay lăng mạ, bôi nhọ nhà giáo trên không gian mạng là những hành vi cần được nhìn nhận nghiêm túc. Danh dự, nhân phẩm của nhà giáo cần được tôn trọng và bảo vệ, đồng thời mọi sự việc phải được xem xét khách quan, đúng quy định.

Những áp lực kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất, tinh thần mà còn là một trong những nguyên nhân khiến một bộ phận nhà giáo xin nghỉ việc hoặc chuyển nghề trong những năm gần đây. Vì vậy, bên cạnh yêu cầu đổi mới, cần có chính sách hỗ trợ, giảm thủ tục hành chính, cải thiện chế độ đãi ngộ và xây dựng môi trường làm việc nhân văn để nhà giáo có thể yên tâm gắn bó với nghề.

Cần giải pháp từ nhà giáo và chính sách đồng hành

- Vậy bản thân mỗi nhà giáo cần chuẩn bị như thế nào để thích ứng, vượt qua áp lực và tiếp tục thực hiện tốt sứ mệnh của mình?

- Giải pháp cần đến từ hai phía: Bản thân nhà giáo phải chủ động thích ứng, tự bảo vệ và phát triển mình; đồng thời Đảng, Nhà nước và các cấp quản lý cần có những quyết sách mang tính hệ thống để hỗ trợ đội ngũ.

Ngoài việc thường xuyên cập nhật chuyên môn, tham gia đào tạo, bồi dưỡng, nhà giáo cần xây dựng cho mình một phong cách sống, một triết lý sống phù hợp với thời đại nhiều biến động. Xã hội thay đổi từng ngày, học sinh cũng thay đổi từng ngày. Nếu người thầy chậm thay đổi sẽ khó theo kịp xã hội, thậm chí có thể tụt hậu so với chính học sinh của mình, chưa nói đến việc đáp ứng yêu cầu đổi mới của ngành và chương trình giáo dục. Tôi nghĩ mỗi nhà giáo cần ghi nhớ lời dạy của Bác Hồ: “Dĩ bất biến ứng vạn biến”. Giữ vững những giá trị cốt lõi, đồng thời linh hoạt đổi mới cách làm là điều rất cần thiết.

Lúc này, hơn bao giờ hết, nhà giáo cần giữ vững bản lĩnh, rèn luyện năng lực và phẩm chất để đáp ứng sự thay đổi của nghề nghiệp. Mỗi người cần hình thành văn hóa phát triển bản thân, duy trì tinh thần tự học suốt đời, luôn tâm huyết và sáng tạo trong quá trình phát triển nghề nghiệp. Không thể chỉ chờ đợi sự thay đổi từ bên ngoài; chính mỗi thầy cô phải chủ động làm mới mình.

- Thưa thầy, Trường Trung học phổ thông Đinh Tiên Hoàng đang khuyến khích đội ngũ xây dựng văn hóa phát triển bản thân như thế nào?

- Các nhà giáo Trường Trung học phổ thông Đinh Tiên Hoàng đang xây dựng lối sống theo phong cách “5 Tự” và văn hóa phát triển bản thân bằng một công thức mà chúng tôi gọi là rất Đinh Tiên Hoàng: Vft = đ.t.h – x² + CĐ.

Trong đó, Vft là văn hóa phát triển của mỗi cá nhân, mỗi tập thể. Chữ “đ” là động lực sống, đổi mới bản thân mỗi ngày; chữ “t” là tận tâm với sự nghiệp, luôn giữ mình để có trí sáng, tâm an, thân khỏe; chữ “h” là học hỏi, hợp tác, học suốt đời và hợp tác để cùng tiến bộ. Đó cũng là tinh thần “Ham học - Ham làm - Ham tiến bộ” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh. Phần “trừ x²” là loại bỏ những hành vi xấu, những nhược điểm cản trở sự tiến bộ của mỗi người; còn “CĐ” là khát vọng cống hiến, đóng góp cho cộng đồng và sự nghiệp trồng người.

Điều chúng tôi muốn nhấn mạnh là phát triển bản thân không phải điều gì xa vời. Mỗi nhà giáo cần có động lực để tiến bộ, giữ sự tận tâm với công việc, không ngừng học hỏi, biết hợp tác và dũng cảm loại bỏ những thói quen không còn phù hợp. Khi từng cá nhân phát triển, tập thể nhà trường cũng có thêm nền tảng để đổi mới và tiến lên.

Tôi cũng muốn chia sẻ một số quan niệm sống của bác sĩ người Nhật Shigeaki Hinohara, người làm việc đến năm 105 tuổi. Ông đúc kết sáu điều quan trọng: Luôn giữ kết nối với mọi người; không ngừng vận động; học cách buông bỏ những điều không còn giúp mình sống tốt hơn; có lý do để thức dậy mỗi sáng; dành thời gian để não bộ nghỉ ngơi, thư giãn; và không đánh mất sự tò mò. Những gợi mở này nhắc mỗi người quan tâm hơn đến đời sống tinh thần, sức khỏe, các mối quan hệ và nhu cầu học hỏi của bản thân. Với nhà giáo, giữ được sự cân bằng và niềm ham học hỏi cũng là cách tạo sức bền để đi đường dài với nghề.

- Bên cạnh nỗ lực của mỗi cá nhân, theo thầy, cần thêm những chính sách và điều kiện gì để nhà giáo yên tâm công tác?

- Những thay đổi về tiền lương, chế độ đãi ngộ dành cho nhà giáo thời gian qua là sự quan tâm đáng ghi nhận. Tuy nhiên, để nhà giáo thực sự yên tâm công tác, cần tiếp tục thực hiện đồng bộ các giải pháp, trước hết là giảm tải công việc hành chính, cải thiện môi trường làm việc và bảo đảm điều kiện dạy học.

Chẳng hạn, có ý kiến về yêu cầu thời gian làm việc hành chính 8 tiếng mỗi ngày đối với nhà giáo. Theo tôi, vấn đề này cần được nghiên cứu kỹ, bám sát đặc thù nghề nghiệp. Công việc của giáo viên không chỉ diễn ra trong thời gian lên lớp hay tại trường; thầy cô còn phải chuẩn bị bài, nghiên cứu, chấm và nhận xét bài, trao đổi với phụ huynh, theo dõi sự tiến bộ của học sinh. Nếu áp dụng một cách máy móc yêu cầu về thời gian hành chính mà không tính đến đặc thù đó, chính sách có thể vô tình tạo thêm áp lực cho nhà giáo.

Cùng với đó, các cơ quan quản lý cần tiếp tục rà soát hồ sơ, sổ sách, quy trình báo cáo và các cuộc họp, hội nghị không cần thiết để giáo viên có thêm thời gian cho chuyên môn. Nhà trường cần tạo môi trường làm việc dân chủ, nhân văn, có sự chia sẻ, phối hợp giữa cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh. Nhà giáo cũng cần được bảo vệ trước những thông tin sai sự thật, hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm trên không gian mạng; các vụ việc cần được xác minh khách quan trước khi đưa ra kết luận.

- Thầy kỳ vọng điều gì đối với đội ngũ nhà giáo trong việc thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW và sứ mệnh phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao?

- Để thực hiện mục tiêu đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao trong kỷ nguyên mới, nhà giáo ở tất cả các cấp học đều có vai trò rất quan trọng. Mỗi người cần nhận thức rõ vị trí, trách nhiệm của mình để làm tròn sứ mệnh trồng người. Điều đó đòi hỏi thầy cô vừa vững chuyên môn, vừa có bản lĩnh, phẩm chất, tinh thần đổi mới và khát vọng cống hiến.

Tuy nhiên, sự nghiệp phát triển giáo dục không phải trách nhiệm riêng của nhà giáo mà là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân. Đội ngũ nhà giáo cần được Đảng, Chính phủ, Quốc hội, các tổ chức chính trị - xã hội và toàn xã hội quan tâm, chăm lo, bồi dưỡng.

Khi người thầy được tạo điều kiện phát triển, được tôn trọng và yên tâm với nghề, giáo dục mới có thể phát huy tốt vai trò đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước. Tôi tin rằng với sự đồng hành ấy, tinh thần “hiền tài là nguyên khí quốc gia” sẽ tiếp tục được phát huy, góp phần đưa đất nước phát triển trong kỷ nguyên mới.

- Trân trọng cảm ơn thầy!

(0) Bình luận
Nổi bật
    Đừng bỏ lỡ
    Giúp nhà giáo vượt áp lực, vững vàng thực hiện sứ mệnh trong kỷ nguyên mới

    (*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.