Một bó hoa, tấm thiệp có thể mang theo niềm vui ngày 20-11, nhưng khi lời cảm ơn đi cùng mức đóng góp, sự so sánh hoặc mong đợi được ưu ái, cả người tặng và người nhận đều khó có cảm giác thoải mái.

Món quà bắt đầu từ ai?
Một buổi tối đầu tháng 11, điện thoại của chị Lan liên tục sáng. Trong nhóm phụ huynh lớp 8 của cậu con trai thứ hai, tin nhắn nối nhau hiện lên. Trưởng ban đại diện cha mẹ học sinh của lớp vừa đề nghị mọi người góp ý về việc tặng quà thầy cô nhân ngày 20-11. Người đề nghị tặng một lẵng hoa. Người gợi ý mua thêm hộp quà cho cô chủ nhiệm. Người khác lại hỏi: “Ngân sách chi cho mỗi thầy cô là bao nhiêu?”
Chị Lan lướt đọc, chưa biết nhắn gì. Chị không ngại việc tặng quà, chỉ băn khoăn mức đóng góp rồi sẽ là bao nhiêu. Chị cũng ngại cái cảm giác nếu mình đứng ngoài sẽ trở thành người thiếu chu đáo. Quanh bàn trà, cả gia đình vẫn ngồi quây quần, nhưng lúc này tâm trí chị đặt ở nơi khác, nơi bàn luận về món quà tặng thầy cô đang diễn ra, nơi không có mặt các học sinh của chính những giáo viên đó.
Chị nhìn sang con trai, Minh Quang, đang cắm cúi gấp giấy. “Con làm gì thế?”, chị hỏi. Cậu bé ngẩng lên, hơi ngượng: “Con định làm thiệp tặng cô. Hôm trước cô cho con mượn cuốn sách toán hay lắm mẹ à. Con muốn viết thiệp cảm ơn cô”.
Chị Lan lặng đi. Cả buổi tối chị mải nghĩ nên tặng cô quà gì, mà chưa hỏi con mình muốn tặng gì, muốn nói gì với cô. Trong nhóm lớp, người lớn đang chọn quà giúp trẻ. Còn trong căn phòng nhỏ, đứa trẻ đã có sẵn câu trả lời của riêng mình.
Hai cách chuẩn bị ấy có thể cùng xuất phát từ lòng biết ơn. Nhưng chúng đưa món quà đi theo hai hướng khác nhau. Khi phụ huynh chọn, quà dễ bị đo bằng giá trị, bằng sự so sánh giữa các lớp. Khi học sinh chọn, quà bắt đầu từ một kỷ niệm: một buổi giảng bài muộn, một lần cô nhắc nhở, một ánh mắt động viên.
Tối đó, Minh Quang làm xong tấm thiệp. Cậu đã cố viết thật nắn nót, nhưng nét chữ vẫn nghiêng nghiêng, chưa đều. Giữa tấm thiệp, cậu viết: “Con cảm ơn cô đã luôn đồng hành cùng con. Nếu giành giải trong cuộc thi Olympic Toán và có tiền thưởng, con sẽ mời cô ăn một bữa thật ngon”. Đọc những dòng ấy, chị Lan hiểu điều con muốn gửi tới cô không chỉ là một tấm thiệp, mà còn là niềm vui và dự định nhỏ của chính mình.
Khi lời cảm ơn thành điều khó nói
Ở một ngôi nhà khác, chị Hạnh cầm điện thoại trên tay. Trong nhóm phụ huynh lớp con gái chị, có người đề xuất mỗi gia đình đóng góp 700.000 đồng để mua quà tri ân thầy chủ nhiệm và các thầy cô bộ môn. Chỉ vài phút sau, nhiều người gửi ảnh xác nhận chuyển khoản. Chị đọc từng dòng, gõ vài chữ vào khung soạn tin rồi lại xóa đi.
Với nhiều nhà, 700.000 đồng không phải khoản lớn. Nhưng chị Hạnh có hai con đi học, thu nhập mỗi tháng thất thường, và đây chưa phải khoản “chung” duy nhất của năm học. Chị sợ nếu không đóng góp, con sẽ bị nhìn khác đi, dù chưa ai nói ra. Nhưng nếu góp theo mức chung rồi lại thêm những lần sau, chị lo mình không theo nổi.
Chị tự nhủ thầy giáo chắc không để bụng. Rồi chị lại nghĩ: “Biết đâu chỉ là mình lo xa”. Giữa hai suy nghĩ ấy, lời cảm ơn dành cho thầy cô bỗng trở thành “bài toán” cân đo. Đóng ít thì ngại, đóng nhiều thì không kham nổi.
Nỗi lo ấy cho thấy, khi việc tri ân được ấn định bằng một mức đóng góp chung, phụ huynh có thể không còn cảm thấy mình được lựa chọn.
Ở phía người nhận, nhiều thầy cô cũng không thấy thoải mái. Cô Nguyễn Thu Thủy, giáo viên Trường THCS Lê Ngọc Hân (phường Hai Bà Trưng, Hà Nội), kể từng có phụ huynh chuyển tiền tri ân vào tài khoản vốn dùng để đóng học phí. Cô nhắn tin cảm ơn, xin số tài khoản để gửi trả. Khi phụ huynh không cung cấp, cô dự định đổi số tiền thành tiền mặt, gói lại gửi qua học sinh. Theo cô, nhận quà giá trị lớn thì băn khoăn, từ chối lại sợ làm khó người tặng.
Có hơn 30 năm công tác trong ngành giáo dục, thầy Hồ Tuấn Anh, Phó Hiệu trưởng Trường THCS Quỳnh Mai 2 (phường Quỳnh Mai, Nghệ An), không coi việc tặng quà là điều tiêu cực. Ông cho đó là nét đẹp góp phần giáo dục truyền thống tôn sư trọng đạo. Nhưng ông nói nếu gặp món quà lớn chứa “tâm tư” của người gửi, ông không cho phép mình nhận.
Hai bên cùng muốn thể hiện sự trân trọng, nhưng đều có lúc khó nói ra điều mình ngại. Phụ huynh ngại từ chối đóng góp, còn thầy cô lại khó từ chối món quà đã được chuẩn bị. Khi lời cảm ơn cần một con số đi kèm, người nhận và người tặng đều khó giữ được sự thoải mái.

Để tri ân tự nguyện
Để ngày 20-11 trở lại đúng ý nghĩa, trước hết cần thực hiện đúng yêu cầu về kinh phí tổ chức. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu rõ trong Công văn 8010/BGDĐT-NGCBQLGD ngày 11-11-2026: tuyệt đối không huy động đóng góp từ người học, cha mẹ người học để tổ chức hoạt động kỷ niệm; hoạt động phải tinh gọn, không phô trương, gây tốn kém hay lãng phí.
Vì vậy, giải pháp không thể chỉ là hạ mức đóng góp xuống thấp hơn. Cần dừng việc biến tri ân thành một khoản thu mang tính bắt buộc, dù được gọi tên là “tự nguyện”. Khi có mức chung, có danh sách chuyển khoản, có áp lực so sánh, thì đã khó để giữ trọn vẹn sự tự nguyện.
Nhà trường cần trao đổi rõ với phụ huynh về hình thức tổ chức, cách ứng xử với quà tặng không phù hợp, đồng thời bảo vệ giáo viên khi họ từ chối. Ban đại diện cha mẹ học sinh không nên biến sự nhiệt tình của một nhóm thành nghĩa vụ của tất cả. Với những hoạt động thể hiện tình cảm, nên để học sinh lựa chọn cách tham gia, không so sánh giá trị quà hay yêu cầu giải thích vì sao không tặng.
Một hướng tổ chức gọn nhẹ đã được Trường THCS Phú Định, thành phố Hồ Chí Minh, lựa chọn: không nhận hoa, quà; dự kiến tổ chức buổi sinh hoạt ngắn dưới sân trường, đồng thời cắt giảm các hoạt động phong trào để bớt áp lực cho giáo viên.
Điều quan trọng không phải có thêm bao nhiêu tiết mục, mà là thầy cô được gặp gỡ học sinh trong sự thoải mái. Tinh giản nghi thức không có nghĩa làm nhạt tình cảm. Lời tri ân sẽ trọn vẹn hơn khi người tặng không chịu sức ép phải có quà, còn người nhận không mang cảm giác mắc nợ.
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.