Giải pháp nào cho bài toán ô nhiễm không khí ở các đô thị lớn?

Tại tọa đàm “Cải thiện chất lượng môi trường không khí đô thị” do Báo Tuổi trẻ phối hợp Cục Môi trường tổ chức vào sáng 25-11, các nhà quản lý và chuyên gia đã phân tích nguyên nhân từ công nghiệp, giao thông đến xây dựng, đốt phụ phẩm; đồng thời đề xuất giải pháp siết kiểm kê khí thải, hoàn thiện thể chế, đẩy mạnh công nghệ và nâng cao nhận thức cộng đồng, nhằm cải thiện chất lượng không khí Thủ đô và toàn quốc.

Áp lực ô nhiễm không khí gia tăng

Phát biểu khai mạc tọa đàm, nhà báo Lê Trung Kiên, Phó Trưởng Văn phòng Báo Tuổi trẻ tại Hà Nội nhấn mạnh, bối cảnh hội nghị diễn ra ngay sau khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2530/QĐ-TTg phê duyệt “Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn 2045”. Mục tiêu của kế hoạch là kiểm soát, ngăn chặn và từng bước khắc phục ô nhiễm không khí tại các khu vực kinh tế trọng điểm, trong đó tập trung giải quyết tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận.

Ngay đầu kỳ họp thứ 10, Quốc hội đã tiến hành giám sát tối cao việc thực hiện Luật Bảo vệ môi trường 2020. Kết quả cho thấy, ô nhiễm không khí đang là vấn đề nhức nhối tại một số đô thị lớn, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt hơn của hệ thống cơ quan nhà nước lẫn cộng đồng.

Trong bài phát biểu, đại diện Báo Tuổi trẻ nhấn mạnh vai trò tiên phong của truyền thông trong việc nâng cao nhận thức về môi trường, dẫn chứng bằng chương trình “Việt Nam xanh” tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong giới trẻ về lối sống xanh, kinh tế tuần hoàn; đồng thời bày tỏ mong muốn cuộc tọa đàm, góp phần tạo thêm động lực để triển khai hiệu quả kế hoạch hành động quốc gia vừa được ban hành.

Tại tọa đàm, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Lê Hoài Nam cho biết, ô nhiễm bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội và các tỉnh Đồng bằng sông Hồng tiếp tục ở mức cao, đặc biệt năm 2024 ghi nhận 4 đợt ô nhiễm kéo dài, bụi mịn trung bình năm vượt khoảng 2 lần quy chuẩn. Sau đại dịch Covid-19, các hoạt động giao thông, xây dựng, sản xuất phục hồi mạnh khiến ô nhiễm quay lại với mức độ nghiêm trọng hơn. Trong đó, các nguồn gây ô nhiễm chính, gồm: Công nghiệp, giao thông vận tải; đốt phụ phẩm và rác thải, xây dựng và làng nghề.

Đồng quan điểm, Phó Trưởng phòng Quản lý môi trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) Lê Thanh Thủy cho rằng, thành phố Hà Nội chịu áp lực đặc biệt lớn do mật độ phương tiện cao, hoạt động xây dựng dày đặc, thời tiết mùa đông bất lợi. Nhiều hành vi từng được kiểm soát tốt như đốt rơm rạ, đốt than tổ ong nay tái xuất hiện tại một số khu vực. Ngoài ra, thành phố Hà Nội cần phối hợp liên tỉnh để kiểm soát nguồn thải từ các địa phương lân cận, bởi nhiều dòng khí ô nhiễm mang tính xuyên biên giới địa phương.

Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam chỉ rõ, điểm yếu hiện nay là Việt Nam chưa có bản đồ ô nhiễm chi tiết theo từng nhóm nguồn, từng địa phương; thiếu dữ liệu khiến việc “bắt bệnh” còn chung chung. Bên cạnh đó, các làng nghề tái chế - một trong những nguồn phát thải lớn vẫn chưa được xác định mức độ đóng góp cụ thể. Ngoài ra, miền Bắc đang đối mặt với “mùa ô nhiễm không khí” do nghịch nhiệt, khiến chất ô nhiễm tích tụ gần mặt đất; xây dựng và vận chuyển vật liệu cuối năm càng làm ô nhiễm trầm trọng.

Ủy viên Ủy ban Khoa học, công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Quang Huân nhấn mạnh, pháp luật về bảo vệ môi trường không khí tương đối đầy đủ, song năng lực thực thi ở một số địa phương còn hạn chế, đặc biệt trong quan trắc phát thải và kiểm soát cơ sở công nghiệp, nhà máy đốt rác phát điện.

Áp dụng công nghệ vào "trị" ô nhiễm không khí

Ở phần thảo luận, các chuyên gia thống nhất rằng, Việt Nam có thể học từ mô hình kiểm soát ô nhiễm của Bắc Kinh: Bắt bệnh chính xác bằng dữ liệu, tiếp cận vùng, xử lý nhanh và kiên quyết, ứng dụng AI và chuyển đổi số mạnh mẽ. Các chuyên gia cho rằng, muốn kiểm soát hiệu quả, trước hết phải có dữ liệu đầy đủ và minh bạch. Nền tảng số sẽ giúp xây dựng bức tranh tổng thể và chi tiết về các nguồn thải. Công nghệ AI có thể trở thành công cụ để dự báo, cảnh báo và hỗ trợ thực thi.

Ông Lê Hoài Nam thông tin, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang trình Thủ tướng lộ trình siết khí thải ô tô và xe máy với các mốc kiểm soát chặt chẽ hơn tại Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2027 đến năm 2028. Bộ yêu cầu các địa phương nhanh chóng xây dựng hệ thống trung tâm kiểm định xe máy để đáp ứng nhu cầu gần 80 triệu phương tiện. Thành phố Hà Nội ưu tiên tổng kiểm kê khí thải trên toàn thành phố trước năm 2026, xây dựng vùng phát thải thấp, ban hành quy trình kỹ thuật quản lý chất thải và sử dụng nguồn lực tập trung cho các điểm nóng ô nhiễm.

PGS. TS Lý Bích Thủy, Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, chúng ta có bức tranh tổng thể, nhưng bức tranh chi tiết thì còn thiếu. Chẳng hạn, đã có dữ liệu cho thấy, nguồn ô nhiễm từ giao thông đứng thứ 2, nhưng cụ thể hơn là từ xe máy, ô tô... bao nhiêu thì chưa có. Do đó, trước hết cần ứng dụng số hóa để thu thập dữ liệu nguồn, nguyên nhân. Từ đó, xây dựng quy chuẩn, phát triển, ứng dụng khoa học công nghệ phù hợp để ứng dụng vào cuộc sống...

Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, đồng quan điểm rằng vấn đề ô nhiễm môi trường không khí của Hà Nội không phải riêng của Hà Nội mà nó của các các tỉnh lân cận như Bắc Ninh, Ninh Bình, Hưng Yên. Do đó, để giải quyết bài toán này, cần ứng dụng AI vào làm rõ, làm sạch, sống dữ liệu không khí và nguồn ô nhiễm. Khi có dữ liệu rõ ràng, sạch, sống, mới có thể xây dựng kịch bản, chính sách ứng xử phù hợp. Cần tư duy, suy nghĩ, bắt bệnh rất nhanh, chính sách, từ đó xác định lộ trình dựa trên cơ sở ưu tiên rõ ràng, dựa vào số liệu để có cảnh báo từ sớm từ xa...

Dưới góc nhìn của truyền thông, đại diện Báo Tuổi trẻ khẳng định: Báo chí tiếp tục đồng hành trong tuyên truyền, lan tỏa kiến thức và thái độ sống xanh đến cộng đồng - yếu tố quyết định sự thành công của các chính sách môi trường. Thay đổi hành vi, nâng cao nhận thức phải được coi là trụ cột, bởi ô nhiễm không khí không chỉ là thách thức của cơ quan quản lý mà là vấn đề sinh tử với mỗi gia đình.