Gỡ nút thắt mức sinh thấp: Thông điệp đầu tư cho tương lai

Phóng viên Báo Hànộimới đã có cuộc trao đổi với Chi Cục trưởng Chi cục Dân số, Trẻ em và Phòng, chống tệ nạn xã hội Hà Nội Vũ Duy Hưng để làm rõ giá trị nhân văn, tầm nhìn dài hạn cũng như thông điệp hành động quyết liệt thông qua chính sách mới quan trọng này.

- Thưa ông, việc HĐND thành phố Hà Nội thông qua chính sách hỗ trợ tài chính cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi và hỗ trợ khám sức khỏe trước kết hôn đang nhận được sự quan tâm rất lớn của dư luận. Xin ông chia sẻ bối cảnh thực tiễn nào đã thúc đẩy Hà Nội đưa ra những quyết sách mang tính đột phá này?

- Sau 13 năm duy trì vững chắc mức sinh thay thế (2,1 con/ phụ nữ) kể từ năm 2010, bức tranh nhân khẩu học của Thủ đô đã xuất hiện những tín hiệu cảnh báo rõ rệt. Suốt 3 năm qua, mức sinh của Hà Nội đã giảm xuống dưới mức thay thế: Năm 2023 đạt 1,88 con/phụ nữ; năm 2024 là 1,86 con/phụ nữ và năm 2025 là 1,87 con/phụ nữ, trong khi mức chuẩn thay thế là 2,1 con.

Thực tế tại một đô thị đặc biệt như Hà Nội, áp lực về việc làm, nhà ở, chi phí sinh hoạt, nuôi dạy con cái cùng guồng quay công việc đã khiến giới trẻ có xu hướng kết hôn muộn, trì hoãn sinh nở, thậm chí ngại sinh hoặc chỉ sinh một con.

Nhóm lao động trẻ này chiếm tới 50% lực lượng lao động của Thủ đô. Nếu mức sinh tiếp tục giảm sâu, hệ lụy sẽ không dừng lại ở những con số thống kê, mà là nguy cơ suy giảm nguồn nhân lực trong dài hạn, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số, tạo áp lực khổng lồ lên hệ thống an sinh xã hội và ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của Thủ đô.

Do đó, Nghị quyết lần này là hành động kịp thời, quyết liệt nhằm chặn đà giảm sinh và nâng cao chất lượng giống nòi ngay từ gốc.

- Giá trị cốt lõi mà chúng ta gửi gắm qua định mức hỗ trợ được quy định trong Nghị quyết này là gì, thưa ông?

- Với chính sách hỗ trợ 4 triệu đồng cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, giá trị cốt lõi ở đây chính là truyền tải một thông điệp chính sách rất mạnh mẽ: Thành phố thấu hiểu, đồng hành và trân trọng sự đóng góp của các gia đình trẻ đối với tương lai Thủ đô.

Theo Nghị định số 168/2026/NĐ-CP của Chính phủ, phụ nữ tại các tỉnh, thành có mức sinh dưới mức sinh thay thế khi sinh con đã được hỗ trợ tối thiểu 2 triệu đồng/lần sinh. Nếu Hà Nội áp dụng cào bằng thì phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi hay sau 35 tuổi đều nhận mức như nhau, không tạo ra động lực chuyển biến hành vi.

Khung tuổi dưới 35 là thời điểm vàng về mặt sinh lý học, giúp giảm thiểu tối đa các tai biến sản khoa, nguy cơ dị tật bẩm sinh và bảo đảm sự phục hồi tốt nhất cho người mẹ. Vì vậy, Hà Nội đã quyết định nâng mức hỗ trợ lên 4 triệu đồng. Con số này được tính toán kỹ lưỡng, tương quan với thành phố Hồ Chí Minh (5 triệu đồng), hay Hải Phòng (3 triệu đồng), vừa bảo đảm tính khả thi trong cân đối ngân sách khoảng 60 tỷ đồng mỗi năm, vừa mang giá trị động viên, khuyến khích các cặp vợ chồng sắp xếp kế hoạch sinh nở trong độ tuổi thuận lợi nhất.

- Bên cạnh mức sinh, chính sách hỗ trợ 1 triệu đồng cho mỗi cặp đôi thực hiện tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn cũng lần đầu tiên được triển khai rộng khắp. Ý nghĩa của biện pháp này được nhìn nhận ra sao trong chiến lược nâng cao chất lượng dân số, thưa ông?

- Khám sức khỏe trước khi kết hôn chính là tấm lá chắn dự phòng căn cơ nhất. Nó giúp các bạn trẻ phát hiện sớm những nguy cơ bệnh lý di truyền, bệnh lây truyền, dị tật bẩm sinh hay bệnh tan máu bẩm sinh (Thalassemia) để có giải pháp can thiệp y khoa kịp thời.

Với định mức 1 triệu đồng/cặp đôi khám sức khỏe trước kết hôn, thành phố đã hỗ trợ khoảng 50% chi phí khám sàng lọc cơ bản theo hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế. Dự kiến mỗi năm ngân sách Thủ đô chi khoảng 28,39 tỷ đồng cho chính sách này. Số tiền đầu tư ban đầu này thực chất là một tính toán kinh tế xã hội vô cùng hiệu quả: Giúp ngân sách và từng gia đình tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng chi phí điều trị y tế và trợ cấp xã hội kéo dài suốt vòng đời nếu chẳng may sinh ra một đứa trẻ bị dị tật bẩm sinh, mắc bệnh hiểm nghèo.

Mục tiêu lớn hơn cả là tạo dựng một thói quen y tế văn minh, chuyển từ chăm sóc bị động sang chủ động phòng bệnh cho các thế hệ tương lai góp phần nâng cao chất lượng giống nòi.

- Điểm rất đặc biệt trong Nghị quyết là cả hai chính sách hỗ trợ tiền mặt nêu trên đều áp dụng phổ quát cho toàn bộ công dân cư trú trên địa bàn thành phố, thay vì chỉ khoanh vùng đối tượng hộ nghèo, cận nghèo. Vì sao Hà Nội lại lựa chọn cách tiếp cận này?

- Đây là bước thay đổi tư duy mang tính bản chất. Cần khẳng định rõ: Đây là chính sách dân số và phát triển mang tính dự phòng, hoàn toàn không phải chính sách trợ cấp xã hội theo điều kiện thu nhập.

Đến nay, theo chuẩn nghèo đa chiều, Hà Nội đã không còn hộ nghèo, tỷ lệ cận nghèo chỉ còn 0,31% và phụ nữ dân tộc thiểu số trong độ tuổi sinh sản chỉ chiếm 0,28%. Nếu chính sách chỉ hướng vào nhóm yếu thế, đối tượng thụ hưởng sẽ cực kỳ nhỏ hẹp, vô hình trung bỏ sót lực lượng lao động trẻ khổng lồ - những người đang trực tiếp chịu áp lực an cư, việc làm và chi phối phần lớn xu hướng nhân khẩu học của Thủ đô.

Một chính sách dân số thành công phải mang tính bao trùm và phổ quát. Việc mở rộng diện thụ hưởng cho mọi công dân cư trú hợp pháp khẳng định vai trò tiên phong của Hà Nội trong việc chăm lo an sinh xã hội toàn diện, tạo hiệu ứng lan tỏa thực chất trong toàn xã hội.

- Không chỉ hỗ trợ người dân, Nghị quyết còn dành nguồn lực thưởng từ 30 đến 60 triệu đồng cho các xã, phường duy trì mức sinh thay thế, đồng thời nâng phụ cấp cho cộng tác viên dân số lên 0,5 lần mức lương cơ sở. Điều này thể hiện quyết tâm củng cố “chân rết” cơ sở như thế nào?

- Công tác dân số muốn thành công thì cơ sở phải là mặt trận quyết định. Mức thưởng 30 triệu đồng cho xã, phường đạt tỷ lệ từ 60% cặp vợ chồng trong độ tuổi sinh đẻ có đủ 2 con trong 3 năm liên tục, và 60 triệu đồng nếu duy trì 5 năm liên tục, là đòn bẩy khích lệ cấp ủy, chính quyền cơ sở vào cuộc quyết liệt, đưa chỉ tiêu dân số vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Đặc biệt, việc nâng thù lao cho đội ngũ cộng tác viên dân số thôn, tổ dân phố lên mức 0,5 lần lương cơ sở áp dụng từ ngày 1-7-2026 chính là sự ghi nhận xứng đáng cho những người “đi từng ngõ, gõ từng nhà”. Đội ngũ này là cầu nối truyền tải chính sách, cập nhật dữ liệu dân số, vận động người dân thực hiện chính sách dân số, tuyên truyền thay đổi định kiến giới tính khi sinh, kiểm tra sức khỏe trước kết hôn, sàng lọc trước sinh, sơ sinh và hỗ trợ chăm sóc sức khỏe ban đầu. Giữ chân và tạo động lực cho họ chính là giữ vững nền móng của hệ thống dân số cơ sở và y tế dự phòng.

- Xin trân trọng cảm ơn ông !