Để nông sản Việt cán mốc 100 tỷ USD: Cần một mô hình tăng trưởng mới

Xuất khẩu tăng trưởng tích cực nhưng áp lực ngày càng lớn

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 6 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt 35,88 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu nông sản đạt 18,59 tỷ USD; thủy sản đạt 5,7 tỷ USD, tăng 11,4%; lâm sản đạt 9,2 tỷ USD, tăng 4,6%; sản phẩm chăn nuôi đạt gần 376 triệu USD, tăng 34,6%. Trung Quốc tiếp tục là thị trường nhập khẩu lớn nhất của nông sản Việt Nam với thị phần 21,3%, tiếp theo là Mỹ (19%) và Nhật Bản (6,8%). Đáng chú ý, xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 23,1%, trong khi thị trường Hoa Kỳ giảm 3,6%, phản ánh sự dịch chuyển đáng kể trong cơ cấu thị trường.

Trong nhóm hàng chủ lực, rau quả tiếp tục là điểm sáng khi đạt kim ngạch 3,65 tỷ USD, tăng 17,7% so với cùng kỳ. Riêng xuất khẩu sang Trung Quốc tăng gần 28%; Hoa Kỳ tăng hơn 12%; Hàn Quốc tăng 8,4%.

Theo Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam Đặng Phúc Nguyên, dư địa tăng trưởng của ngành vẫn còn rất lớn bởi hơn 70% rau quả xuất khẩu hiện vẫn ở dạng tươi. Điều này đồng nghĩa với việc chế biến sâu còn nhiều tiềm năng để gia tăng giá trị, kéo dài thời gian bảo quản, giảm rủi ro trước biến động thị trường và nâng cao sức cạnh tranh.

Đánh giá về triển vọng xuất khẩu, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp cho rằng, kết quả sản xuất và xuất khẩu 6 tháng đầu năm rất khả quan, dự báo sẽ vượt kế hoạch đề ra. Theo quy luật thị trường, nhu cầu tiêu dùng tại các nước thường tăng mạnh vào những tháng cuối năm, tạo điều kiện để xuất khẩu nông sản tiếp tục bứt phá, góp phần hoàn thành mục tiêu kim ngạch 73-74 tỷ USD trong năm 2026.

Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực, ngành nông nghiệp vẫn đối mặt nhiều sức ép như giá xuất khẩu của một số mặt hàng chủ lực giảm, cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt và yêu cầu kỹ thuật từ các thị trường nhập khẩu không ngừng được nâng cao. Điều này đặt ra yêu cầu phải đa dạng hóa thị trường, nâng cao chất lượng sản phẩm, tăng tỷ lệ chế biến sâu và đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn quốc tế.

Đột phá tư duy, xây dựng mô hình tăng trưởng mới

Mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản lên 100 tỷ USD vào năm 2027 đang tạo ra nhiều kỳ vọng nhưng cũng đặt ra không ít thách thức. Theo ông Tô Nguyễn Thành, chuyên gia khoa học công nghệ về truy xuất nguồn gốc nông thủy sản cho rằng, mục tiêu này hoàn toàn không dễ đạt được. Do đó, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ vào toàn bộ chuỗi sản xuất sẽ là nền tảng quan trọng để nâng cao năng suất, chất lượng cũng như hiệu quả quản trị. Do còn rất nhiều rào cản, nhưng nếu doanh nghiệp chủ động cùng Chính phủ thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ và truy xuất nguồn gốc thì đây sẽ là tiền đề quan trọng để từng bước hiện thực hóa mục tiêu.

Ở góc độ quản lý nhà nước, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, Âu Anh Tuấn cho rằng, mặc dù nhiều mặt hàng vẫn duy trì mức tăng trưởng hai con số, song thời gian tới tốc độ tăng xuất khẩu sẽ chịu tác động từ nhiều yếu tố bất lợi như tăng trưởng kinh tế toàn cầu chậm lại, xu hướng bảo hộ thương mại, biến động tỷ giá và chi phí logistics. Đặc biệt, các thị trường lớn như: Mỹ, châu Âu, Nhật Bản hay Hàn Quốc đang áp dụng ngày càng nhiều quy định nghiêm ngặt về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và giảm phát thải carbon. Đây sẽ là những "hàng rào kỹ thuật" mà doanh nghiệp Việt Nam buộc phải vượt qua nếu muốn mở rộng thị phần. Do đó, nếu năm 2026 tổng kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản đạt khoảng 75 tỷ USD thì để cán mốc 100 tỷ USD vào năm 2027, kim ngạch xuất khẩu phải tăng khoảng 35% mức tăng trưởng rất cao trong bối cảnh thương mại quốc tế còn nhiều bất ổn.

Để tháo gỡ khó khăn, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) Nguyễn Hoài Nam nhấn mạnh, để đạt tốc độ tăng trưởng khoảng 30% trong năm 2027, ngành nông nghiệp không thể tiếp tục đi theo mô hình cũ mà cần phải có một giải pháp mới và một mô hình mới. Nếu vẫn duy trì cách làm hiện nay với tốc độ tăng trưởng chỉ khoảng 15-20% thì mục tiêu 100 tỷ USD sẽ rất khó đạt được.

Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng, đột phá quan trọng nhất phải bắt đầu từ thay đổi tư duy phát triển. Do đó, Việt Nam cần chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp. Thay vì chỉ tập trung tăng sản lượng, ngành nông nghiệp phải hướng tới nâng cao giá trị gia tăng thông qua xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh, phát triển thương hiệu, bảo đảm chất lượng và tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng quốc tế. "Chúng ta không chỉ bán nông sản mà phải bán chất lượng, bán thương hiệu, bán sự tin cậy và cả câu chuyện của sản phẩm".-TS Nguyễn Sĩ Dũng nhấn mạnh.

Hiện, nhiều mặt hàng của Việt Nam đứng trong nhóm dẫn đầu thế giới về sản lượng nhưng giá trị thu về còn thấp. Nếu giải quyết được bài toán truy xuất nguồn gốc, kiểm dịch, kiểm nghiệm, logistics và xây dựng chuỗi giá trị hiệu quả thì ngay với sản lượng hiện nay, giá trị xuất khẩu hoàn toàn có thể tăng lên đáng kể.

Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt và các tiêu chuẩn thị trường liên tục được nâng cao, chỉ khi chuyển mạnh từ tư duy sản xuất sang kinh tế nông nghiệp, phát triển chuỗi giá trị, đẩy mạnh chế biến sâu, chuyển đổi số và xây dựng thương hiệu, nông sản Việt Nam mới có thể nâng cao giá trị và sức cạnh tranh. Với sự đồng hành của Chính phủ, doanh nghiệp, địa phương và người nông dân, mục tiêu 100 tỷ USD hoàn toàn có cơ sở để hiện thực hóa, tạo động lực đưa nông nghiệp Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và khẳng định vị thế trên thị trường thế giới.