Công nghệ thành “lá chắn mới” trước thiên tai cực đoan

Diễn đàn không chỉ là dịp trao đổi chuyên môn, mà còn hé mở “chìa khóa” để Việt Nam thích ứng trước kỷ nguyên khí hậu cực đoan: Chuyển tư duy ứng phó sang chủ động dựa vào dữ liệu, mô phỏng và công nghệ số.

Thiên tai ngày càng dị thường

Phát biểu khai mạc diễn đàn, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Chủ tịch Hội đồng quản lý QPT Cao Đức Phát nhấn mạnh, Việt Nam nhiều năm qua liên tục chịu những trận bão lũ có cường độ lớn chưa từng có. Nhiều thông số khí tượng thủy văn đã vượt xa các mốc lịch sử, khiến các phương pháp dự báo truyền thống bộc lộ rõ giới hạn.

Những năm gần đây, Nhà nước cùng cộng đồng quốc tế và doanh nghiệp đã đầu tư mạnh vào hệ thống quan trắc từ vệ tinh, radar đến trạm đo mưa tự động và ghi nhận nhiều tiến bộ, đặc biệt trong dự báo bão.

Tuy vậy, khi thiên tai ngày càng khó đoán, năng lực cảnh báo của chúng ta vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Ở chiều ngược lại, khoa học công nghệ, nhất là công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang mở ra cánh cửa mới để mô phỏng thiên tai theo từng khu vực, dự đoán mức độ thiệt hại và truyền tin đến người dân chỉ trong vài giây.

Là địa phương chịu ảnh hưởng trực tiếp bởi hệ thống sông Hồng, Thái Bình, Bắc Ninh nhiều năm nay luôn đứng trước áp lực lớn từ mưa lũ và triều cường. Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Bắc Ninh Đặng Công Hưởng cho biết, những trận mưa lũ gần đây khiến nhiều tuyến đê xuất hiện thẩm lậu, sạt lở; một số đê bối bị tràn hoặc vỡ cục bộ; hàng trăm trạm bơm phải vận hành liên tục suốt ngày đêm để bảo vệ khu dân cư và khu công nghiệp.

Thực tế này cho thấy tính quy luật của thiên tai đang bị phá vỡ, khiến phương thức “trông trời, trông nước” không còn phù hợp. Chúng ta phải chuyển mạnh sang tư duy chủ động, dựa trên dữ liệu và công nghệ. Không thể chờ nước lên rồi mới ứng phó...

Tại diễn đàn, Phó Trưởng phòng Quản lý thiên tai cộng đồng và Truyền thông Nguyễn Tôn Quân cho biết, trung bình giai đoạn 2006-2025, thiên tai khiến 314 người chết và mất tích mỗi năm, gây thiệt hại tương đương 1-1,5% GDP.

Riêng năm 2025, biển Đông ghi nhận 19 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, chỉ kém kỷ lục năm 2017. Nhiều cơn bão có tốc độ di chuyển nhanh, hướng đi bất thường và đặc biệt có 3 cơn rất mạnh đổ bộ trực tiếp miền Trung, khiến Thủ tướng phải thành lập Ban Chỉ đạo tiền phương khẩn cấp. Mưa lớn kéo dài gây lũ vượt lịch sử trên hơn 13 tuyến sông; tại 11 tỉnh, 19 trạm thủy văn xác nhận mức lũ đặc biệt lớn, trong đó có Bắc Ninh, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Cao Bằng.

Những tháng cuối năm 2025, nguy cơ mưa lũ lớn ở Trung Bộ vẫn hiện hữu khi bão số 15 có khả năng hình thành và tiến gần bờ.

Xây dựng hệ thống giám sát và điều hành theo thời gian thực

Tại diễn đàn, Phó Giám đốc Quỹ Cộng đồng phòng, tránh thiên tai Hạ Thúy Hạnh chia sẻ, hàng loạt dự án mang tính bền vững mà Quỹ đã triển khai trong nhiều năm qua, như: Nhà cộng đồng tránh trú bão - mô hình “2 trong 1”, các công trình nhà cộng đồng 2 tầng vừa là lớp học, trạm y tế, điểm sinh hoạt, vừa là nơi trú ẩn an toàn cho 200 người khi có bão lũ. Đây là mô hình được nhiều địa phương đánh giá cao nhờ tính đa dụng và bền vững.

Các bể bơi trường học có mái che và hàng rào bảo vệ giúp đưa môn bơi vào chương trình chính khóa, giảm tai nạn đuối nước - vấn đề gây nhức nhối nhiều năm qua.

Từ năm 2016 đến nay, Quỹ đã hỗ trợ nâng cấp, xây mới 25 nhà máy và hệ thống cấp nước sạch, tổng trị giá 161 tỷ đồng, giúp hàng chục nghìn hộ dân ổn định sinh hoạt mùa khô. Hệ thống trạm đo mưa tự động, tháp cảnh báo lũ và cảm biến sạt lở đã được lắp đặt tại nhiều tỉnh, đóng góp đáng kể vào nâng cao năng lực chủ động của người dân và chính quyền. Trong giai đoạn tới, Quỹ xác định trọng tâm là giám sát thời gian thực, diễn tập sơ tán định kỳ, trồng rừng ngập mặn và nâng cao năng lực ứng phó tại chỗ.

Từ góc nhìn quản lý nhà nước, Phó Trưởng phòng Quản lý thiên tai cộng đồng và Truyền thông Nguyễn Tôn Quân cho rằng, thời gian tới, các địa phương thực hiện nghiêm Chỉ thị số 42-CT/TƯ và Luật Phòng, chống thiên tai; điều chỉnh quy chuẩn xây dựng theo hướng tăng khả năng chống chịu; mở rộng mạng lưới đo mưa, nâng cao chất lượng dự báo mưa lớn; hoàn thiện bản đồ rủi ro thiên tai đến từng thôn, bản; chủ động di dời dân khỏi vùng sạt lở, lũ quét, ngập sâu; ưu tiên đầu tư, nâng cấp đê điều, hồ chứa và hệ thống tiêu thoát; tăng cường truyền thông cộng đồng và mở rộng hợp tác quốc tế; ứng dụng chuyển đổi số trong giám sát thời gian thực, tích hợp dữ liệu liên hồ chứa để hỗ trợ ra quyết định...

Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường Lê Trọng Đảm cho rằng, hoạt động của Quỹ Cộng đồng phòng, tránh thiên tai đang ngày càng thể hiện vai trò quan trọng trong xã hội, nhất là khi nguồn lực Nhà nước chưa thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu phòng, chống thiên tai và xử lý khủng hoảng sau bão lũ.

Việc mở rộng và lan tỏa các mô hình, như Quỹ Cộng đồng phòng, tránh thiên tai sẽ góp phần hỗ trợ, củng cố tính bền vững trong chiến lược bảo vệ người dân, nhất là trong bối cảnh thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng.

Khoa học, công nghệ đang trở thành lực lượng tuyến đầu trong phòng, chống thiên tai. Những mô hình mô phỏng ngập lụt, hệ thống cảnh báo sớm, dữ liệu thời gian thực và trí tuệ nhân tạo sẽ là nền tảng để các địa phương ứng phó chủ động hơn, giảm thiểu thiệt hại và bảo vệ tính mạng người dân.