Bảo đảm quyền tham gia hòa giải cho người dân tộc thiểu số, người khuyết tật

Tạo điều kiện để người dân thực sự được bày tỏ ý chí

Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026, có hiệu lực từ ngày 1-3-2027, xác định hòa giải phải dựa trên sự tự nguyện, không bắt buộc, áp đặt; bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, có lý, có tình. Hoạt động hòa giải phải quan tâm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khuyết tật, người dân tộc thiểu số; đồng thời tôn trọng ý chí, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Về ngôn ngữ, Luật quy định tiếng nói, chữ viết dùng trong hòa giải ở cơ sở là tiếng Việt. Trường hợp các bên là người dân tộc thiểu số sử dụng tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình thì phải có người phiên dịch. Người khuyết tật nghe, nói hoặc khuyết tật nhìn được hỗ trợ để sử dụng ngôn ngữ ký hiệu, chữ dành riêng cho người khuyết tật.

Quy định này gắn trực tiếp với nguyên tắc tự nguyện. Một người chỉ có thể tự quyết định khi hiểu nội dung đang trao đổi và có điều kiện phù hợp để trình bày quan điểm. Vì vậy, việc có mặt tại cuộc hòa giải chưa đồng nghĩa quyền tham gia đã được bảo đảm đầy đủ nếu người tham gia gặp rào cản về ngôn ngữ hoặc phương thức giao tiếp.

Luật cũng khuyến khích người biết tiếng nói, chữ viết của người dân tộc thiểu số, người biết ngôn ngữ ký hiệu, chữ dành riêng cho người khuyết tật tham gia hòa giải ở cơ sở. Tại địa bàn có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số, tổ hòa giải phải có hòa giải viên là người dân tộc thiểu số, phù hợp với đặc điểm dân cư địa phương.

Luật sư Tạ Văn Phú, Giám đốc Công ty Luật Ánh Sáng Việt (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) cho rằng, tôn trọng quyền tự quyết của các bên góp phần hạn chế hòa giải mang tính hình thức hoặc tạo áp lực buộc người tham gia hòa giải chấp nhận một phương án giải quyết. Theo luật sư, bản chất của hòa giải là sự tự nguyện, vì vậy hòa giải viên cần xác định rõ ý chí của các bên trước khi đi sâu vào nội dung vụ, việc.

Phiên dịch và hỗ trợ phải đi vào thực chất

Luật quy định các bên có quyền lựa chọn, đề xuất hoặc đề nghị thay đổi người phiên dịch; được bày tỏ ý chí và quyết định về nội dung hòa giải. Trường hợp không thể tự bố trí người phiên dịch, các bên có quyền đề nghị hòa giải viên đề xuất UBND cấp xã hỗ trợ bố trí; hòa giải viên có trách nhiệm thực hiện đề xuất này theo đề nghị của các bên.

Khi tiến hành hòa giải, nếu có người dân tộc thiểu số, người khuyết tật cần hỗ trợ phiên dịch thì bố trí người phiên dịch hoặc người biết ngôn ngữ ký hiệu, chữ dành riêng cho người khuyết tật để dịch lại. Người này được coi là người phiên dịch và phải tuân thủ các nguyên tắc của hoạt động hòa giải. Trường hợp các bên có người khuyết tật thì được hỗ trợ phù hợp để tham gia hòa giải.

Người phiên dịch có trách nhiệm bảo mật những thông tin thuộc phạm vi pháp luật bảo vệ, đồng thời phải tuân thủ yêu cầu khách quan, công bằng và tôn trọng ý chí, quyền, lợi ích hợp pháp của các bên. Người phiên dịch có vai trò hỗ trợ truyền đạt thông tin, không thay người tham gia quyết định nội dung hòa giải.

Theo luật sư Tạ Văn Phú, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2026 đã quy định rõ các nội dung liên quan đến bảo đảm quyền tham gia hòa giải, từ nguyên tắc tôn trọng ý chí, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đến quyền yêu cầu người phiên dịch và việc hỗ trợ trong quá trình hòa giải. Điểm cốt lõi là người tham gia dù gặp rào cản về ngôn ngữ hay khuyết tật đều cần được tạo điều kiện để hiểu nội dung vụ, việc, thể hiện ý chí và tự quyết định phương án giải quyết.