Bài 3: Cần một hệ sinh thái đa dạng
Từ một điểm chăm sóc ban ngày ở phường Bồ Đề đến những trung tâm điều dưỡng, chăm sóc người cao tuổi tại Đông Ngạc, Phù Đổng… những mô hình đầu tiên cho thấy nhu cầu chăm sóc đang chuyển động theo hướng đa dạng hơn. “Kinh tế bạc” vì thế không chỉ là cung ứng thêm viện dưỡng lão hay điểm chăm sóc ban ngày, mà cần một hệ thống dịch vụ có thể đáp ứng từng nhu cầu, từng giai đoạn sức khỏe và khả năng chi trả khác nhau.
Từ một điểm chăm sóc ban ngày ở phường Bồ Đề đến các trung tâm điều dưỡng, chăm sóc người cao tuổi tại Đông Ngạc, Phù Đổng… những mô hình đầu tiên cho thấy nhu cầu chăm sóc đang chuyển động theo hướng đa dạng hơn. “Kinh tế bạc” vì thế không chỉ là cung ứng thêm viện dưỡng lão hay điểm chăm sóc ban ngày, mà cần một hệ thống dịch vụ có thể đáp ứng từng nhu cầu, từng giai đoạn sức khỏe và khả năng chi trả khác nhau.
Khoảng 16h, các cụ ông, cụ bà tại cơ sở Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi ban ngày ở phường Bồ Đề lần lượt được gia đình đón về. Một ngày ở đây, các cụ không chỉ có theo dõi sức khỏe mà còn chơi cờ, hát, đọc sách, ngâm thơ, tập dưỡng sinh, chức năng; buổi chiều có xoa bóp, bấm huyệt, xông chân.
Với bà Đỗ Thị Gái Nhung, 77 tuổi, việc đến đây tạo thêm một nhịp sinh hoạt đều đặn. Trước ở nhà nhiều, bà ít vận động, nay có bạn bè và những hoạt động phù hợp với sức khỏe. "Hôm nào không đến tập lại thấy nhớ" - bà Nhung chia sẻ.
Đằng sau lịch sinh hoạt giản dị ấy là một nhu cầu ngày càng rõ: người cao tuổi cần được chăm sóc, vận động, giao lưu nhưng không nhất thiết phải “xa” gia đình, trong khi các con đi làm cả ngày.
Bước đầu, cơ sở tại Bồ Đề ưu tiên người từ 70 tuổi trở lên, ở nhà một mình ban ngày và đủ điều kiện sinh hoạt tập thể. Tuy nhiên, mô hình vẫn đang trong quá trình tìm lời giải vận hành lâu dài bởi giai đoạn thử nghiệm, dịch vụ được miễn phí nhờ nguồn xã hội hóa, cơ sở chưa có hướng dẫn cụ thể về cơ chế thu - chi.
Nếu Bồ Đề cho thấy một lựa chọn ở giữa chăm sóc tại gia đình và chăm sóc dài hạn, Trung tâm Chăm sóc người cao tuổi và điều dưỡng Hiếu An tại phường Đông Ngạc lại cho thấy nhu cầu đối với dịch vụ chuyên nghiệp. Ngoài theo dõi sức khỏe, người cao tuổi còn được chăm sóc dinh dưỡng, thể dục thể thao, tham gia lớp học và giao lưu. Theo bà Mai Thị Như Quỳnh, Giám đốc Trung tâm, người tìm hiểu dịch vụ ngày càng quan tâm chất lượng cơ sở, tính chuyên nghiệp của đội ngũ, mức phí và vị trí, đồng thời chú trọng hơn đến theo dõi sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng và đời sống tinh thần.
Một lựa chọn khác là mô hình chăm sóc dài hạn tại Trung tâm Nuôi dưỡng, chăm sóc người cao tuổi Phù Đổng thuộc Công ty cổ phần Hỗ trợ người cao tuổi Phúc Sinh. Ở tuổi 83, bà Phạm Thị Bích lựa chọn sống tại đây với mức phí 10 triệu đồng mỗi tháng. Cuộc sống theo một nhịp đều đặn: ăn uống, nghỉ ngơi, tập dưỡng sinh, đi bộ và trò chuyện. Điều đáng chú ý, theo những người làm việc lâu năm tại Trung tâm, không phải ai lựa chọn mô hình này cũng vì không có người thân. Có những cụ có nhiều con, điều kiện kinh tế khá nhưng vẫn chọn sống tại Trung tâm, con cháu có thể đón về nhà khi cần rồi đưa trở lại.
Được thành lập từ năm 2006, Trung tâm Nuôi dưỡng, chăm sóc người cao tuổi Phù Đổng hiện có gần 60 người cao tuổi sinh sống, với khoảng 20 nhân viên, bao gồm: Điều dưỡng và người được đào tạo về y học cổ truyền, phục hồi chức năng.
.png)
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Hương Lan, Khoa Kinh tế Chính trị, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), sự xuất hiện của chăm sóc ban ngày, chăm sóc tại nhà và các trung tâm điều dưỡng chuyên nghiệp cho thấy Việt Nam đang chuyển dần từ mô hình chăm sóc chủ yếu dựa vào gia đình sang nền kinh tế chăm sóc đa tầng, với sự tham gia của gia đình, cộng đồng, Nhà nước và thị trường.
Điều đó cũng cho thấy nhu cầu chăm sóc người cao tuổi không có một khuôn mẫu duy nhất. Thị trường vì thế phải đáp ứng được những mức độ nhu cầu khác nhau.
Một người cao tuổi còn khỏe mạnh có thể cần khám sức khỏe định kỳ, dinh dưỡng, luyện tập, du lịch, giải trí, học tập hoặc hoạt động cộng đồng. Khi sức khỏe suy giảm, nhu cầu có thể chuyển sang phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà, hỗ trợ sinh hoạt hoặc điều dưỡng dài hạn. Có người cần thiết bị hỗ trợ vận động; người khác cần sản phẩm theo dõi sức khỏe, dịch vụ tài chính, bảo hiểm hoặc không gian sống thuận tiện, an toàn hơn. Nhu cầu của người cao tuổi còn trải rộng sang dịch vụ tài chính thân thiện, nhà ở, các hoạt động văn hóa, giải trí...
TS Trịnh Thu Nga, Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động (Bộ Nội vụ) cho rằng, hệ sinh thái dịch vụ thân thiện với người cao tuổi phải gắn với y tế, giáo dục, văn hóa, du lịch, giao thông, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Mục tiêu không chỉ là chăm sóc, an sinh mà còn tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục tham gia tích cực vào hoạt động cộng đồng.
Chính sách của Hà Nội cũng đang mở rộng không gian đó. Theo Nghị quyết số 80/2026/NQ - HĐND, có hiệu lực từ ngày 1-8-2026, thành phố quy định chính sách phát triển sản phẩm, dịch vụ chăm sóc, phục vụ người cao tuổi và khuyến khích người cao tuổi tham gia phát triển kinh tế. Đối tượng tham gia gồm: Doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh và các cơ sở cung cấp dịch vụ hỗ trợ, chăm sóc, phục vụ người cao tuổi.
Danh mục được khuyến khích đầu tư cũng rộng hơn, ngoài các cơ sở dưỡng lão, có bệnh viện, trung tâm chăm sóc chuyên biệt, chăm sóc tại nhà, điểm chăm sóc ban ngày, nghiên cứu và phát triển công nghệ, du lịch y tế, nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe. Ở phía sản phẩm có thiết bị y tế gia đình, dụng cụ phục hồi chức năng, dinh dưỡng lão khoa, ứng dụng số, AI, IoT, nhà ở thân thiện, tài chính, bảo hiểm, ngân hàng và các dịch vụ đổi mới sáng tạo.
Tuy nhiên, mở rộng danh mục dịch vụ mới chỉ là bước đầu. TS. Vũ Thái Hạnh, Viện Kinh tế - Xã hội và Môi trường (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) lưu ý, sự khác biệt về thu nhập, điều kiện sống, sở thích và nhiều yếu tố khác tạo nên nhu cầu và khả năng chi trả rất khác nhau.
Nhìn từ các phường Bồ Đề, Phù Đổng, Đông Ngạc, thị trường dịch vụ cho người cao tuổi đã có những mảnh ghép: mô hình công lập, xã hội hóa, cơ sở chăm sóc chuyên nghiệp và các dịch vụ liên quan. Vấn đề là làm thế nào để những mảnh ghép ấy không tồn tại riêng lẻ mà có thể nối tiếp nhau theo nhu cầu của người cao tuổi.
Theo bà Mai Thị Như Quỳnh, kết nối chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban ngày, phục hồi chức năng, dinh dưỡng và hỗ trợ công nghệ sẽ giúp gia đình có thêm lựa chọn phù hợp với tình trạng sức khỏe, khả năng tài chính của người cao tuổi. PGS.TS Nguyễn Thị Hương Lan cũng cho rằng cần chuyển từ tư duy xây thêm “cơ sở chăm sóc” sang xây dựng “hệ sinh thái chăm sóc”, kết nối y tế, phục hồi chức năng, chăm sóc xã hội, nhà ở, công nghệ, tài chính - bảo hiểm và dịch vụ cộng đồng.
Để các dịch vụ có thể vận hành, nhiều bài toán đặt ra, trước hết liên qua nhân lực. Tại Trung tâm Chăm sóc người cao tuổi và điều dưỡng Hiếu An, chi phí vận hành dành cho nhân lực chiếm trên 70% doanh thu, trong khi đầu tư cơ sở vật chất ban đầu lớn và cơ sở phải tự chủ về vốn. Khi dịch vụ mở rộng sang phục hồi chức năng, dinh dưỡng, chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ tinh thần, nhu cầu về điều dưỡng, kỹ thuật viên phục hồi chức năng, nhân viên công tác xã hội và người được đào tạo về chăm sóc người cao tuổi cũng tăng theo.
Câu chuyện của Trung tâm Nuôi dưỡng, chăm sóc người cao tuổi Phù Đổng cho thấy một áp lực khác. Theo bà Vũ Thị Thơm, Trung tâm hoạt động theo mô hình dịch vụ tư nhân và phải trả gần 600 triệu đồng tiền thuê đất mỗi năm. Khoản chi này tăng dần, tạo áp lực lên tổng chi phí vận hành, trong khi nguồn lực đáng lẽ có thể được tái đầu tư cho chăm sóc sức khỏe và điều kiện phục vụ người cao tuổi.
Nghị quyết 80/2026/NQ - HĐND thành phố Hà Nội đã mở nhiều phương thức đầu tư, gồm đầu tư trực tiếp của doanh nghiệp, hợp tác công - tư, tài trợ hợp pháp, đóng góp của cộng đồng và khai thác hợp lý tài sản công theo quy định. Theo PGS.TS Nguyễn Thị Hương Lan, cần làm cho lĩnh vực này có thể đầu tư được thông qua hợp tác công - tư, đặt hàng dịch vụ, tín dụng phù hợp và cơ chế khuyến khích đầu tư dài hạn, đồng thời tạo điều kiện để khu vực tư nhân phát triển cả những dịch vụ trung bình và phổ thông, thay vì chỉ tập trung dưỡng lão cao cấp.
Một "mắt xích" khác là dữ liệu và khả năng kết nối. Doanh nghiệp cần biết người cao tuổi cần gì, ở đâu, mức sống và khả năng chi trả ra sao. Cơ sở y tế và chăm sóc cần thông tin sức khỏe, quy trình chuyển tiếp. Gia đình cần thông tin minh bạch về chất lượng và chi phí. Công nghệ có thể hỗ trợ quá trình này thông qua ứng dụng số, AI, IoT trong quản lý sức khỏe và cảnh báo an toàn từ xa. Nhưng công nghệ chỉ có ý nghĩa khi gắn với nhu cầu cụ thể: thiết bị theo dõi sức khỏe phải kết nối được với người chăm sóc; dịch vụ tại nhà cần liên thông với cơ sở y tế; điểm chăm sóc ban ngày cần có cơ chế tài chính và nhân lực phù hợp.
