Bài 2: Một động lực cho tăng trưởng
Thực tiễn quốc tế cho thấy, những quốc gia sớm chuẩn bị và có chiến lược thích ứng với già hóa dân số thường không chỉ xem đây là thách thức đối với hệ thống an sinh xã hội mà còn nhận diện những cơ hội phát triển mới.
Nhìn ra thế giới, nhiều quốc gia cho thấy già hóa dân số có thể trở thành động lực mở ra những không gian phát triển mới, nếu được tiếp cận từ góc độ kinh tế thay vì chỉ đặt trong bài toán an sinh.
Tại Nhật Bản, nơi người cao tuổi chiếm gần 30% dân số năm 2024, công nghệ robot, trí tuệ nhân tạo (AI) và internet vạn vật (IoT) được ứng dụng ngày càng rộng trong chăm sóc y tế và đời sống. Robot hỗ trợ chăm sóc, các thiết bị theo dõi sức khỏe và mô hình đô thị thân thiện với người già vừa đáp ứng nhu cầu của xã hội già hóa, vừa mở ra thị trường mới cho doanh nghiệp. Nhà nước đồng thời khuyến khích doanh nghiệp, viện nghiên cứu và start-up tham gia thông qua các chương trình đổi mới sáng tạo và hợp tác công - tư.
Tại Liên minh châu Âu (EU), chiến lược “Active and Healthy Ageing” hướng tới giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh, độc lập, đồng thời phát triển các sản phẩm, dịch vụ chăm sóc và công nghệ hỗ trợ.
Trong khi đó, Hàn Quốc và Singapore chú trọng kết hợp chuyển đổi số với chính sách phúc lợi. Các nền tảng chăm sóc từ xa, thiết bị thông minh, dịch vụ công trực tuyến và chương trình hỗ trợ kỹ năng số giúp người cao tuổi tăng khả năng tiếp cận dịch vụ, duy trì kết nối xã hội và tham gia thị trường lao động.
Những kinh nghiệm này cho thấy “kinh tế bạc” cần được đặt trong một hệ sinh thái rộng hơn, nơi chính sách công tạo nền tảng, còn doanh nghiệp, công nghệ và cộng đồng cùng tham gia đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người cao tuổi.
Từ kinh nghiệm quốc tế, tại hội thảo khoa học “Kinh tế bạc ở Việt Nam trong kỷ nguyên mới”, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến gợi mở năm định hướng then chốt, đó là: Đổi mới tư duy, coi người cao tuổi không phải là gánh nặng mà là một nguồn lực quan trọng cho phát triển; thực hiện nghỉ hưu linh hoạt, khuyến khích tái tuyển dụng và bồi dưỡng kỹ năng để tận dụng kinh nghiệm, tri thức của người cao tuổi; xây dựng hệ sinh thái dịch vụ và đô thị thân thiện, tích hợp nhà ở - y tế - chăm sóc tại cộng đồng, bảo đảm môi trường sống an toàn, thuận tiện; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ với các nền tảng dễ dùng, phổ cập kỹ năng số, phát triển dịch vụ theo dõi sức khỏe từ xa và bảo đảm an toàn dữ liệu cá nhân; hoàn thiện thể chế và mở rộng hợp tác công - tư nhằm phát triển hệ thống an sinh và kinh tế bạc theo hướng bao trùm, công bằng và bền vững.
TS Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam cho rằng: Phát triển kinh tế bạc ở Việt Nam cần được đặt trong tổng thể phát triển đồng bộ, hài hòa giữa văn hóa với chính trị, kinh tế và xã hội. Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và quản trị, dẫn dắt bằng thể chế, tiêu chuẩn, quy chuẩn, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cao tuổi, đồng thời đề cao trách nhiệm giải trình của các chủ thể tham gia. Thị trường cần vận hành minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy xã hội hóa có kiểm soát, bảo đảm sân chơi bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Mọi chính sách, chương trình, dự án phải lấy người cao tuổi làm trung tâm, tôn trọng quyền lựa chọn, bảo đảm tính bao trùm, công bằng, an toàn và bền vững tài chính.
Tại Việt Nam, trong định hướng phát triển đất nước, người cao tuổi được nhìn nhận là một nguồn lực xã hội quan trọng, với vốn sống, tri thức, kinh nghiệm và uy tín được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Theo Luật Dân số (năm 2025), Nhà nước không chỉ thích ứng với già hóa, chăm sóc người cao tuổi mà còn hỗ trợ lao động, việc làm, khởi nghiệp, phát triển kinh tế, chuyển đổi số, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho người cao tuổi theo quy định của pháp luật.
Quyết định số 383/QĐ-TTg ngày 21-2-2025, phê duyệt Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045 cũng đặt mục tiêu: Phát huy tiềm năng, vai trò, kinh nghiệm, tri thức của người cao tuổi trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, phát triển đất nước; huy động và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của xã hội trong việc cung cấp dịch vụ nhằm phát huy, bảo vệ và chăm sóc người cao tuổi.
Vấn đề người cao tuổi tiếp tục được chú trọng trong Nghị quyết 72-NQ/ TW ngày 9-9-2025 với quan điểm đề ra các giải pháp tuyên truyền phòng bệnh, phát triển chuyên khoa lão khoa, hệ thống phục hồi chức năng và cơ sở điều dưỡng; đồng thời mở rộng khám sàng lọc, quản lý bệnh mạn tính và huy động nguồn lực xã hội chăm sóc người cao tuổi.
Tinh thần ấy được cụ thể hóa trong Chỉ thị số 35/CT-TTg ngày 23-12-2025 về tăng cường công tác người cao tuổi thích ứng với già hóa dân số, trong đó thúc đẩy các dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao được xác định là một trụ cột của “kinh tế bạc”.
Khung khổ thể chế, chính sách này khẳng định quan điểm nhất quán của Đảng và Nhà nước ta: Người cao tuổi không chỉ cần được chăm lo toàn diện, mà còn phải được tạo điều kiện để tiếp tục cống hiến, đóng góp cho sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Từ góc độ đó, người cao tuổi được nhìn nhận rộng hơn vai trò của một nhóm đối tượng cần chăm sóc. Khi già hóa dân số diễn ra nhanh, việc khơi dậy và sử dụng hiệu quả nguồn lực này trở thành yêu cầu vừa có ý nghĩa nhân văn, vừa gắn với phát triển bền vững.
Trong lĩnh vực việc làm, Luật Việc làm năm 2025, có hiệu lực từ ngày 1-1-2026, bổ sung chính sách hỗ trợ người cao tuổi tiếp cận việc làm, đào tạo nghề và vay vốn khởi nghiệp; đồng thời khuyến khích tham gia việc làm công ích, sản xuất, kinh doanh phù hợp với năng lực và kinh nghiệm.
Thực tiễn cũng cho thấy, mô hình chăm sóc người cao tuổi dựa hoàn toàn vào gia đình đang gặp nhiều thách thức.
TS Phan Văn Hùng, giảng viên Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), nguyên Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam cho rằng, Việt Nam cần nghiên cứu những mô hình tiên tiến trên thế giới để xây dựng các cộng đồng sống thân thiện với người cao tuổi.
Từ nghiên cứu chuyên sâu về quá trình hơn 70 năm phát triển của Goodwin Retirement Living (Australia), TS Phan Văn Hùng đề xuất Việt Nam có thể xây dựng mô hình “Làng hạnh phúc” dành cho người cao tuổi. Đây không phải một viện dưỡng lão theo cách hiểu truyền thống, mà là một cộng đồng sống dựa trên các nguyên tắc tự nguyện, độc lập, an toàn và kết nối.
Theo đề xuất này, “Làng hạnh phúc” có thể tích hợp nhiều không gian và dịch vụ trong cùng một cộng đồng: Nhà ở, chăm sóc sức khỏe, sinh hoạt văn hóa, thể thao, học tập và cả nông nghiệp trải nghiệm. Quan trọng hơn, người cao tuổi có thể tiếp tục tham gia hoạt động xã hội bằng nhiều cách phù hợp với khả năng như học tập, truyền nghề, tư vấn, nghiên cứu, hoạt động tình nguyện hoặc khởi nghiệp.
Cùng với đó là hệ thống Home Care (Chăm sóc tại nhà) và Community Care (Chăm sóc tại cộng đồng - PV) giúp người cao tuổi có thêm lựa chọn sống tại nhà hoặc trong cộng đồng nhưng vẫn tiếp cận được các dịch vụ chuyên nghiệp.
Đây cũng là một gợi mở đáng chú ý trong quá trình Việt Nam thích ứng với già hóa dân số: Chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi không nhất thiết phải là hai nhiệm vụ tách rời, mà có thể được tổ chức trong cùng một hệ sinh thái sống.
Tại Hà Nội, chính sách chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi đang từng bước được cụ thể hóa. HĐND thành phố đã thông qua Nghị quyết quy định một số chính sách phát triển dịch vụ chăm sóc người cao tuổi và khuyến khích sử dụng lao động cao tuổi trên địa bàn theo Luật Thủ đô (năm 2026).
Chính sách của Hà Nội tập trung hỗ trợ cả khu vực công và ngoài công lập phát triển dịch vụ chăm sóc, đào tạo nhân lực, ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, đồng thời dành nguồn lực cho các điểm chăm sóc ban ngày và câu lạc bộ người cao tuổi tại cộng đồng. Các cơ sở ngoài công lập được tiếp cận ưu đãi về đất đai, vốn và đào tạo; doanh nghiệp sử dụng lao động cao tuổi được hỗ trợ đào tạo lại, vay vốn và xúc tiến thương mại. Đáng chú ý, người cao tuổi khởi nghiệp được ưu tiên tiếp cận các chương trình về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và khởi nghiệp.
Triển khai Chương trình hành động số 06-CTr/TU ngày 12-1-2026 của Ban Thường vụ Thành ủy về thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW, Hà Nội đã thí điểm mô hình “Chăm sóc người cao tuổi ban ngày”.
Ngày 6-6 vừa qua, phường Long Biên khai trương cơ sở đầu tiên của thành phố và cả nước, sau đó mô hình được triển khai tại Quốc Oai, Đống Đa, Việt Hưng, Bồ Đề và Tây Hồ.
Theo báo cáo của Sở Y tế Hà Nội, sau gần 2 tháng, các cơ sở cơ bản vận hành ổn định, đáp ứng nhu cầu theo dõi sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, hoạt động tinh thần và kết nối cộng đồng. Long Biên ghi nhận khoảng 600 lượt người cao tuổi trải nghiệm sau 8 tuần; Quốc Oai có 533 lượt và 8 người đăng ký sinh hoạt định kỳ; Đống Đa có khoảng 100 lượt sau gần 2 tuần, 16 người đăng ký thường xuyên; Việt Hưng thu hút khoảng 20 người sau 4 ngày hoạt động.
Tại phường Bồ Đề, những thay đổi tích cực là điều dễ nhận thấy ở người cao tuổi khi tham gia. Ông Lê Hữu Khôi (86 tuổi) cho biết, chỉ sau thời gian ngắn, khả năng đi lại của ông đã cải thiện rõ rệt. Ông mong mô hình có thêm các bài tập đa dạng, phù hợp.
Với ông Nguyễn Đình Long (82 tuổi), việc tập luyện đều đặn giúp cơ thể vận động linh hoạt hơn, đồng thời tạo cơ hội gặp gỡ, trò chuyện với những người cùng lứa tuổi.
Từ những kết quả bước đầu, Sở Y tế Hà Nội đề nghị tiếp tục nhân rộng mô hình, từng bước hình thành mạng lưới cơ sở chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng, hướng tới mục tiêu đến năm 2030, mỗi xã, phường có ít nhất một điểm hoặc cơ sở chăm sóc người cao tuổi ban ngày.
