AI pháp luật: Từ công cụ tra cứu đến cộng sự thông minh

Từ chatbot tra cứu đến "trợ lý ảo"

Công nghệ AI đang được ứng dụng rộng rãi hỗ trợ tra cứu kiến thức pháp luật thông qua hai hình thức chính là chatbot AI và trợ lý ảo. Trong đó, chatbot AI đóng vai trò như một công cụ hỏi - đáp nhanh dựa trên học máy, giúp tìm kiếm, phân tích và truy xuất dữ liệu pháp lý chỉ trong vài giây.

Dù không thể thay thế chuyên gia tư vấn, chatbot vẫn là điểm tựa tin cậy giúp người dân dễ dàng nắm bắt quyền, nghĩa vụ và cập nhật quy định mới mà không cần trình độ chuyên môn sâu.

Đối với doanh nghiệp, công cụ này tự động hóa các tác vụ thường nhật như kiểm tra hợp đồng hay soạn thảo văn bản mẫu, từ đó tiết kiệm chi phí, nâng cao mức độ tuân thủ và giải phóng đội ngũ pháp lý khỏi các công việc hành chính lặp đi lặp lại.

Khác với chatbot thông thường vốn chỉ dừng lại ở mức tìm kiếm và tóm tắt thông tin cơ bản, trợ lý ảo pháp luật là hệ thống thông minh tích hợp công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên, được thiết kế để can thiệp sâu vào các quy trình chuyên môn phức tạp. Công cụ này có khả năng phân tích logic theo từng ngữ cảnh hồ sơ, rà soát rủi ro và tích hợp trực tiếp vào hệ thống quản trị của các tổ chức.

Thực tế, trợ lý ảo pháp luật mang lại giá trị đa dạng cho từng nhóm người dùng, chẳng hạn, với các luật sư và chuyên viên pháp lý, hệ thống tự động hóa những công việc tốn nhiều thời gian như nghiên cứu hàng trăm trang hồ sơ, bóc tách án lệ hay rà soát điều khoản bất lợi trong hợp đồng.

Đối với doanh nghiệp, trợ lý ảo liên tục đưa ra cảnh báo về những thay đổi chính sách, đồng thời giải đáp thắc mắc nội bộ liên quan đến lao động, thuế và bảo hiểm. Tại các cơ quan nhà nước hay tòa án, hệ thống hỗ trợ thẩm phán tra cứu văn bản hướng dẫn và giúp người dân thực hiện các thủ tục hành chính công thuận tiện.

Theo ông Trần Thế Trung, Phó Giám đốc Khối sản phẩm AI, FPT Smart cloud thuộc Tập đoàn FPT, AI có thể hỗ trợ người dân và doanh nghiệp tiếp cận thông tin pháp luật bằng ngôn ngữ tự nhiên, tìm kiếm và tổng hợp các quy định liên quan, thay vì phải biết trước tên hoặc số hiệu văn bản cần tra cứu.

Với cơ quan nhà nước, AI có thể được tích hợp vào các hoạt động nghiên cứu, rà soát, soạn thảo văn bản và xử lý thông tin phục vụ nghiệp vụ. Những ứng dụng này được đặt trên nền tảng các hệ thống, dữ liệu và quy trình nghiệp vụ đã được số hóa trong lĩnh vực pháp luật.

Hiện có hơn 170.000 văn bản trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật đã được tổ chức thành dữ liệu có cấu trúc và liên kết theo quan hệ pháp lý. Cổng Pháp luật quốc gia ghi nhận gần 12 triệu lượt truy cập chỉ sau 8 tháng vận hành, trong khi giải pháp hỗ trợ soạn thảo văn bản quy phạm pháp luật đã phục vụ hơn 12.600 tài khoản. Đây chính là mảnh đất phong phú để các mô hình AI pháp lý bứt phá.

Cuộc đua của các "ông lớn" công nghệ và bài toán kiểm soát rủi ro

Tận dụng hạ tầng dữ liệu đã số hóa, các tập đoàn công nghệ trong nước đã nhanh chóng phát triển nhiều giải pháp AI chuyên sâu về pháp luật.

Đi đầu xu hướng này là Tập đoàn Viettel với việc triển khai thành công trợ lý ảo pháp luật phục vụ ngành Tòa án từ tháng 9-2023. Hệ thống được huấn luyện từ nguồn dữ liệu chuyên biệt, tích hợp mô hình học sâu và thuật toán tìm kiếm theo ngữ nghĩa, cho phép tra cứu chính xác các văn bản pháp luật. Điểm đáng chú ý, trợ lý ảo này xử lý tốt phương ngữ của nhiều vùng miền với giọng đọc tự nhiên giống người thật đến 96%.

Tại hệ thống toà án, trợ lý ảo Viettel hoạt động như một thư ký AI chuyên biệt, hỗ trợ thẩm phán và cán bộ tòa án tra cứu, tổng hợp thông tin từ kho tri thức gồm hơn 160.000 văn bản pháp luật, 72 án lệ và hơn 1,8 triệu bản án. Thực tế triển khai cho thấy giải pháp này giúp giảm 30% khối lượng công việc so với thao tác truyền thống. Hiện Viettel tích hợp trợ lý ảo trên các nền tảng số để phục vụ nhu cầu tra cứu luật của người dân.

Tập đoàn FPT định hình chiến lược dài hạn thông qua định hướng giải pháp kết hợp hạ tầng AI, dữ liệu và quy trình nghiệp vụ số hóa nhằm phục vụ toàn bộ chu trình từ tiếp cận thông tin đến xây dựng, thi hành và đánh giá chính sách pháp luật. Ngoài ra, FPT cũng đã đồng hành cùng Bộ Tư pháp triển khai các hệ thống cốt lõi như Cổng Pháp luật quốc gia và Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật, hiện FPT tập trung nghiên cứu các mô hình ngôn ngữ lớn chuyên biệt cho pháp luật Việt Nam. Các AI Agent hỗ trợ rà soát văn bản, đánh giá tác động chính sách cho các bộ, ngành dựa trên năng lực công nghệ toàn diện từ hạ tầng tính toán đến triển khai thực tế.

Ở phân khúc đa nền tảng, VNPT AI thuộc Tập đoàn VNPT đưa ra giải pháp VNPT SmartBot ứng dụng công nghệ AI tạo sinh dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn 14 tỷ tham số. Nhờ kết hợp các công nghệ chuyển đổi giọng nói và nhận dạng chữ viết đạt độ chính xác đến 99,9%, hệ thống có khả năng nhận diện ngữ cảnh, xử lý từ đồng nghĩa, từ viết tắt và tiếng địa phương một cách linh hoạt. Ngoài ra, VNPT SmartBot có thể tiếp nhận tri thức từ nhiều định dạng file khác nhau và dễ dàng tích hợp lên website, ứng dụng di động hay các nền tảng nhắn tin để phục vụ hành chính công lẫn tư vấn pháp luật...

Mặc dù mang lại hiệu quả trong việc tối ưu hóa thời gian và nâng cao năng suất, các chuyên gia vẫn đưa ra cảnh báo về những hạn chế cốt lõi của AI trong lĩnh vực pháp lý. Chẳng hạn, các công cụ AI này chưa đạt độ chính xác tuyệt đối, đôi khi gặp khó khăn trong việc hiểu sâu ngữ cảnh pháp lý phức tạp, đồng thời tiềm ẩn rủi ro.

Vì vậy, AI nên được nhìn nhận là công cụ hỗ trợ đắc lực chứ không thể thay thế con người trong việc đưa ra lời khuyên hay quyết định pháp lý cuối cùng. Các cơ quan, doanh nghiệp và cá nhân khi ứng dụng công nghệ này cần thiết lập quy trình kiểm tra nghiêm ngặt, bảo đảm mọi thông tin do AI cung cấp đều được chuyên gia pháp lý xác thực trước khi áp dụng vào thực tiễn.