Vì sao người cao tuổi dễ “dính bẫy” lừa đảo?

Vô số chiêu trò lừa đảo

Dư luận thời gian qua đặc biệt quan tâm vụ án lừa đảo chiếm đoạt tài sản dưới hình thức mua bán, chuyển nhượng hợp đồng kỳ nghỉ du lịch do Công an thành phố Hà Nội điều tra. Vụ việc không chỉ gây chú ý bởi quy mô lớn mà còn cho thấy thủ đoạn tinh vi khi các đối tượng nghiên cứu kỹ tâm lý người cao tuổi. Chúng đánh vào mong muốn tận hưởng tuổi già, dành cho con cháu những kỳ nghỉ ý nghĩa và sự độc lập tài chính. Nhiều người đã ký hợp đồng với các điều khoản phức tạp mà chưa hiểu đầy đủ nội dung, để rồi mất tiền khi dịch vụ không đúng như cam kết.

Không chỉ riêng “bẫy” sở hữu kỳ nghỉ, người cao tuổi đang đối mặt với nhiều chiêu trò lừa đảo khác nhau. Trường hợp bà Đ.T.M (70 tuổi, ở phường Bồ Đề) là ví dụ điển hình. Do nhiều năm bị đau khớp gối, bà được giới thiệu mua thực phẩm chức năng nhập từ Mỹ. Người bán thường xuyên gọi điện hỏi thăm, tạo sự tin tưởng và cam kết sản phẩm giúp cải thiện bệnh, thậm chí hứa hoàn tiền nếu không hiệu quả. Tin tưởng, bà đã chi khoảng 70 triệu đồng. Tuy nhiên, sau thời gian sử dụng, sức khỏe không cải thiện. Khi yêu cầu hoàn tiền, bà chỉ nhận được lời giải thích “hiệu quả còn tùy thuộc vào cơ địa của mỗi người”.

Một trường hợp khác là bà Â.T.T (72 tuổi, ở phường Việt Hưng) thường xuyên tham gia các hội thảo giới thiệu sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Dù được con cháu nhiều lần nhắc nhở, sau mỗi buổi hội thảo bà vẫn mua về nhiều thiết bị y tế, thực phẩm chức năng và mỹ phẩm có giá trị lớn. Khi kiểm tra, gia đình phát hiện phần lớn sản phẩm có chất lượng thấp, nguồn gốc xuất xứ không rõ ràng.

Theo các chuyên gia tâm lý, người cao tuổi dễ bị lừa do ba nỗi lo lớn: Sức khỏe suy giảm, cô đơn và mong muốn tích lũy cho con cháu. Các đối tượng lừa đảo không chỉ dùng lời nói dối đơn thuần mà xây dựng quy trình thao túng tâm lý. Họ tạo dựng hình ảnh doanh nhân, bác sĩ hoặc nhân viên chăm sóc tận tâm, thường xuyên gọi điện hỏi thăm, trò chuyện để tạo cảm giác thân thiết. Khi niềm tin hình thành, họ dụ dỗ nạn nhân mua sản phẩm hoặc tham gia đầu tư…

TS Nguyễn Thị Phương Mai, Trưởng phòng Sức khỏe tâm thần người cao tuổi (Viện Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai) cho biết, người cao tuổi là một trong những nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các hành vi lừa đảo tài chính. Nhiều người tin rằng, kinh nghiệm sống của mình đủ để nhận diện rủi ro nên không lắng nghe lời khuyên của con cháu.

Bên cạnh đó, tâm lý ngại chia sẻ vì sợ bị ngăn cản hoặc đánh giá khiến họ tự đưa ra quyết định mà không tham khảo ý kiến người thân. Đặc biệt, sức khỏe luôn là mối quan tâm hàng đầu của người cao tuổi. Những lời quảng cáo về sản phẩm giúp sống lâu hơn, khỏe mạnh hơn hoặc chữa được bệnh tật dễ dàng đánh trúng tâm lý này.

Bịt những khoảng trống để bảo vệ người cao tuổi

Hậu quả của các vụ lừa đảo không chỉ dừng lại ở thiệt hại tài chính mà còn gây tổn thương nặng nề về tinh thần cho người cao tuổi. Theo các bác sĩ tại Viện Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai), nhiều nạn nhân sau khi bị lừa rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, mất ngủ, lo âu và suy sụp tinh thần. Đối với những người không còn tạo ra thu nhập, việc mất số tiền tích góp trong nhiều năm là cú sốc lớn. Nhiều người còn cảm thấy xấu hổ, giấu con cháu vì sợ bị trách móc. Chính sự im lặng ấy khiến họ dễ tiếp tục trở thành mục tiêu của các đối tượng lừa đảo với những lời hứa hẹn lấy lại số tiền đã mất, dẫn đến thiệt hại ngày càng nghiêm trọng hơn.

Từ thực tế đó, TS Nguyễn Thị Phương Mai cho rằng, gia đình đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ người cao tuổi. Khi người thân bị lừa, điều đầu tiên cần làm không phải là trách móc mà là lắng nghe, chia sẻ và cùng tìm cách giải quyết vấn đề. Ngay cả khi không thể thu hồi số tiền đã mất, sự động viên của con cháu vẫn có ý nghĩa rất lớn trong việc giúp người già vượt qua cú sốc tâm lý. Bên cạnh đó, người cao tuổi cũng nên duy trì các hoạt động xã hội lành mạnh như tham gia câu lạc bộ, hội người cao tuổi, đọc sách, nghe nhạc, chăm sóc cây cảnh hoặc vận động phù hợp với sức khỏe.

Còn theo luật gia Trần Văn Hiếu (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội), Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, kéo theo nguy cơ gia tăng các vụ lừa đảo nhắm vào người cao tuổi. Để ngăn chặn tình trạng này, cần xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân lợi dụng hoạt động chăm sóc sức khỏe, du lịch, tài chính để trục lợi, đồng thời công khai các vụ việc đã bị phát hiện nhằm tăng tính răn đe.

Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền cần được đẩy mạnh tại các câu lạc bộ hưu trí, hội người cao tuổi và khu dân cư để tiếp cận trực tiếp nhóm đối tượng này. Quan trọng hơn cả là vai trò của gia đình, bởi nhiều người cao tuổi trở thành nạn nhân không chỉ vì cả tin mà còn do thiếu sự quan tâm, chia sẻ từ người thân.