VEFTA mở cửa thị trường, doanh nghiệp cần chuẩn bị những gì gì?

Đây là những khuyến nghị của nhà quản lý, chuyên gia tại hội thảo “Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam”, do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức sáng 11-11.

Thị trường giàu tiềm năng, dư địa xuất khẩu còn lớn

Sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, VEFTA được ký kết ngày 18-10-2026, mở thêm cơ hội tiếp cận thị trường có sức mua cao tại châu Âu. Tuy nhiên, kinh nghiệm thực thi các hiệp định thương mại tự do (FTA) cho thấy, giảm thuế mới chỉ là điều kiện ban đầu; năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ và tiêu chuẩn thị trường mới quyết định doanh nghiệp có thực sự hưởng lợi.

Theo Phó Tổng Thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI Đậu Anh Tuấn, Hiệp định tạo thêm động lực thúc đẩy quan hệ thương mại, đầu tư giữa Việt Nam với bốn nước thành viên EFTA gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein.

Số liệu được công bố tại hội thảo cho thấy, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EFTA đạt hơn 1,92 tỷ USD, tăng 28,7% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt khoảng 405,1 triệu USD, nhập khẩu hơn 1,51 tỷ USD. Quy mô thương mại tăng trưởng cho thấy dư địa hợp tác còn đáng kể, song cán cân thương mại vẫn nghiêng về phía nhập khẩu.

Theo bà Nguyễn Sơn Trà, đại diện Vụ Phát triển thị trường ngoài nước và Thương mại đa biên, Bộ Công Thương, EFTA có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới, chính sách thương mại tương đối mở và mạng lưới FTA rộng. Cơ cấu thương mại giữa hai bên có tính bổ trợ: Việt Nam có thế mạnh sản xuất, chế biến, trong khi EFTA nổi bật về công nghệ, máy móc, dược phẩm, tài chính và năng lượng.

Tuy nhiên, EFTA không phải liên minh thuế quan. Doanh nghiệp cần nghiên cứu riêng biểu thuế, điều kiện nhập khẩu và nhu cầu tiêu dùng của từng nước. Thụy Sĩ và Na Uy là hai thị trường có quy mô lớn hơn; Iceland và Liechtenstein phù hợp với sản phẩm chuyên biệt, chất lượng cao và các phân khúc ngách. Riêng Thụy Sĩ và Liechtenstein sử dụng chung một biểu thuế nhập khẩu.

Mức độ mở cửa đối với nông sản cũng khác nhau: Thụy Sĩ và Liechtenstein xóa bỏ thuế ngay khoảng 40% mặt hàng nông nghiệp, Na Uy 53%, Iceland 74%. Vì vậy, doanh nghiệp không thể mặc nhiên áp dụng một cách tiếp cận chung cho cả bốn thị trường.

Ngoài thương mại hàng hóa, VEFTA còn điều chỉnh các lĩnh vực dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ, mua sắm chính phủ và phát triển bền vững. Hiệp định được kỳ vọng mở thêm cơ hội thu hút đầu tư chất lượng cao, chuyển giao công nghệ trong các lĩnh vực tài chính, dược phẩm, năng lượng tái tạo và sản xuất công nghiệp tiên tiến.

Ưu đãi thuế quan không tự động chuyển thành lợi thế

Chia sẻ về chính sách ưu đãi thuế quan, bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại, Bộ Tài chính cho biết, EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan ngay đối với 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch nhập khẩu từ Việt Nam. Trong đó, Thụy Sĩ và Liechtenstein xóa thuế ngay khoảng 85% số dòng thuế; Na Uy hơn 90,7%; Iceland hơn 94%.

Toàn bộ hàng công nghiệp, bao gồm thủy sản, dệt may, điện tử, sắt thép, nhựa, cao su... được xóa bỏ thuế quan ngay. Nhiều mặt hàng nông sản có thế mạnh của Việt Nam như cà phê, gạo, mật ong, rau quả cũng được hưởng lợi từ cam kết cắt giảm thuế.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cam kết tự do hóa 86,7% số dòng thuế, tương đương 100% kim ngạch nhập khẩu từ EFTA. Trong đó, 38,56% số dòng thuế được xóa bỏ ngay; 0,67% sau 3 năm; 0,67% sau 5 năm; 15,66% sau 7 năm; 27,94% sau 10 năm và 0,04% sau 15 năm. Một số dòng thuế được giảm về mức 5% theo lộ trình 10 hoặc 12 năm; 13,81% số dòng thuế không cam kết.

Với hàng nhập khẩu từ EFTA, Việt Nam có lộ trình xóa bỏ thuế tối đa 10 năm đối với thủy sản, dược phẩm, máy điện và thiết bị điện, đồng hồ, máy móc và thiết bị cơ khí. Hầu hết dụng cụ, thiết bị quang học, đo lường, kiểm tra và thiết bị y tế được xóa bỏ thuế ngay. Đây là cơ hội để doanh nghiệp tiếp cận nguồn hàng, công nghệ và thiết bị chất lượng cao.

Tuy nhiên, thuế suất ưu đãi không đồng nghĩa mọi lô hàng đều đương nhiên được hưởng mức thuế thấp nhất. Hàng nhập khẩu phải thuộc biểu thuế ưu đãi đặc biệt, có xuất xứ từ nước thành viên, đáp ứng quy định về vận chuyển trực tiếp và có chứng từ chứng nhận xuất xứ. Hàng xuất khẩu cũng phải đáp ứng các điều kiện tương ứng theo quy định của Hiệp định.

Đáng chú ý, VEFTA cho phép cộng gộp mở rộng đối với hàng hóa phi nông nghiệp có xuất xứ từ các nước ASEAN và EU. Cơ chế này tạo thêm sự linh hoạt trong lựa chọn nguồn nguyên liệu, nhưng doanh nghiệp vẫn phải lưu giữ hồ sơ, chứng từ để chứng minh xuất xứ hàng hóa.

Bên cạnh đó, các yêu cầu về chất lượng, an toàn sản phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường và trách nhiệm xã hội là những rào cản không thể xem nhẹ. Các cam kết về hàng rào kỹ thuật (TBT), vệ sinh và kiểm dịch động thực vật (SPS) tạo khuôn khổ hợp tác, tham vấn giữa các bên, nhưng không miễn trừ doanh nghiệp khỏi quy định của nước nhập khẩu.

Từ góc độ ngành hàng, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas) cho rằng, thị trường EFTA có yêu cầu cao về chất lượng, xanh hóa và phát triển bền vững. Doanh nghiệp dệt may không nên chỉ tập trung mở rộng quy mô mà cần nâng tỷ lệ nội địa hóa, chất lượng sản phẩm, năng suất và thu nhập người lao động.

Kinh nghiệm thực thi EVFTA cũng cho thấy không phải doanh nghiệp nào có hàng hóa xuất khẩu tiềm năng đều tận dụng được ưu đãi. Khảo sát của VCCI năm 2022 cho thấy, 33,33% doanh nghiệp không tận dụng ưu đãi do không đáp ứng quy tắc xuất xứ; 31,28% cho biết thuế MFN đã tương đương hoặc có lợi hơn; 19,49% gặp khó khăn do đối tác không nâng cấp chứng từ. Đáng chú ý, 15,38% doanh nghiệp không biết có ưu đãi từ hiệp định.

Để triển khai cam kết thuế quan, Bộ Tài chính đang chuẩn bị dự thảo Nghị định về Biểu thuế xuất khẩu ưu đãi, Biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt thực hiện VEFTA. Dự thảo được định hướng bảo đảm tính kế thừa, ổn định, tuân thủ cam kết và tạo thuận lợi trong thực thi. Do VEFTA mới được ký kết, chưa thể coi các ưu đãi thuế quan đã chính thức được áp dụng; doanh nghiệp cần theo dõi thời điểm Hiệp định có hiệu lực và các văn bản hướng dẫn chính thức.

Trong thời gian chuẩn bị, doanh nghiệp cần chủ động tra cứu cam kết thuế theo từng mã HS, rà soát nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất, hoàn thiện hồ sơ xuất xứ và tìm hiểu tiêu chuẩn của từng thị trường. Cơ hội từ VEFTA là đáng kể, nhưng chỉ doanh nghiệp chuẩn bị sớm, đáp ứng đúng điều kiện mới có thể biến cam kết thương mại thành đơn hàng và thị phần thực chất.