Từ "sống nhờ sông" đến phát triển cùng sông Nile

Quản trị nguồn nước - nền tảng phát triển của Cairo

Nếu ví Cairo như một cơ thể sống thì sông Nile chính là mạch máu nuôi dưỡng toàn bộ thành phố. Dòng sông dài hơn 6.600 km không chỉ mang nguồn nước ngọt đến giữa vùng sa mạc Bắc Phi khô cằn mà còn quyết định sự hình thành và phát triển của thủ đô Ai Cập trong hơn một thiên niên kỷ.

Điều làm nên sức sống của Cairo ngày nay không chỉ là lợi thế nằm bên dòng Nile mà còn là cách thành phố quản trị nguồn nước để phục vụ phát triển.

Khi triều đại Fatimid thành lập Cairo vào năm 969, vị trí bên sông Nile được lựa chọn nhờ nguồn nước dồi dào và thuận lợi cho giao thương. Hơn một nghìn năm sau, dòng sông vẫn là trục tổ chức không gian của toàn đô thị. Các tuyến giao thông quan trọng, hệ thống cầu vượt sông, khu hành chính, thương mại và nhiều không gian công cộng đều phát triển xoay quanh Nile, biến dòng sông thành trục kết nối và định hình cấu trúc đô thị. Tuy nhiên, để một đô thị với hơn 20 triệu dân của toàn vùng đô thị có thể phát triển bền vững bên dòng Nile, quy hoạch không gian thôi là chưa đủ. Điều kiện tiên quyết là phải kiểm soát được chính nguồn nước.

Trước khi có các công trình điều tiết hiện đại, Cairo thường xuyên đối mặt với lũ vào mùa nước lên và nguy cơ thiếu nước trong những năm hạn hán. Sự phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhịp chảy tự nhiên của Nile khiến quá trình phát triển đô thị luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Bước ngoặt đến khi Ai Cập xây dựng đập High Aswan ở thượng nguồn sông Nile. Hoàn thành năm 1970, công trình không chỉ giúp kiểm soát lũ, tích trữ nước và phát điện mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để chính quyền chủ động điều tiết nguồn nước theo nhu cầu của từng mùa, từng khu vực và từng lĩnh vực sử dụng. Từ chỗ phải thích ứng với biến động tự nhiên của dòng sông, Cairo từng bước chuyển sang chủ động quản trị nguồn nước để phục vụ phát triển.

Khả năng điều tiết này mang lại nguồn nước ổn định cho sinh hoạt, công nghiệp và nông nghiệp, đồng thời giảm đáng kể nguy cơ ngập lụt từng xảy ra trong quá khứ. Quan trọng hơn, tạo nền tảng để thành phố mở rộng quy mô dân cư, phát triển các khu đô thị mới và đầu tư hạ tầng ven sông mà không còn quá phụ thuộc vào biến động của dòng Nile. Chính sự chuyển đổi từ tư duy ứng phó sang chủ động đã tạo nền tảng cho quá trình phát triển của Cairo trong nhiều thập niên.

Từ "sống nhờ sông" đến "phát triển cùng dòng sông"

Sự phụ thuộc lớn vào Nile cũng đặt ra những thách thức mới khi dân số tăng nhanh, quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, trong khi biến đổi khí hậu, ô nhiễm và nhu cầu sử dụng nước ngày càng gia tăng.

Trong bối cảnh đó, Cairo từng bước chuyển từ tư duy "sống nhờ dòng sông" sang "phát triển cùng dòng sông", coi quản trị tổng hợp nguồn nước là nền tảng để bảo đảm an ninh nguồn nước, kiểm soát phát triển ven sông, xử lý ô nhiễm và bảo vệ hành lang sinh thái.

Tư duy này được thể hiện qua nhiều nhóm giải pháp. Trước hết là kiểm soát ô nhiễm nguồn nước. Quá trình công nghiệp hóa và gia tăng dân số từng khiến chất lượng nước sông Nile chịu nhiều sức ép từ nước thải sinh hoạt, chất thải công nghiệp và rác đô thị.

Từ cuối những năm 1980, đặc biệt trong Kế hoạch phát triển 5 năm giai đoạn 1987-1992, Chính phủ Ai Cập triển khai chương trình đầu tư quy mô lớn nhằm mở rộng hệ thống thu gom và xử lý nước thải, đồng thời tăng cường giám sát các nguồn thải từ khu công nghiệp và cơ sở sản xuất.

Hàng chục nhà máy xử lý nước được xây dựng trên cả nước nhằm giảm lượng nước thải chưa qua xử lý đổ trực tiếp vào sông Nile, trong đó Đại Cairo được xác định là khu vực ưu tiên. Song song với đó là các chiến dịch thu gom rác, làm sạch bờ sông và cải tạo những khu vực xuống cấp để cải thiện môi trường nước.

Bên cạnh đó, quản lý phát triển ven sông cũng trở thành một nội dung quan trọng trong quy hoạch đô thị. Thay vì để hoạt động xây dựng phát triển tự phát, Cairo từng bước siết chặt quản lý hành lang bảo vệ sông Nile, kiểm soát mật độ xây dựng tại nhiều khu vực ven bờ và hạn chế các công trình có nguy cơ ảnh hưởng đến dòng chảy hoặc làm gia tăng ô nhiễm. Một số bến cảng cũ, kho bãi và cơ sở sản xuất cũng được di dời hoặc cải tạo để dành quỹ đất cho không gian công cộng, cây xanh và các công trình phục vụ cộng đồng.

Hiện nay, Cairo hướng tới mô hình phát triển hài hòa hơn giữa bảo tồn và khai thác. Dòng Nile không còn chỉ được xem là nguồn cung cấp nước hay tuyến giao thông quan trọng mà còn là trục cảnh quan trung tâm của thành phố.

Trong các đồ án quy hoạch mới, việc mở rộng không gian xanh, duy trì hành lang sinh thái và bảo đảm khả năng tiếp cận của người dân với bờ sông được đặt ngang tầm với mục tiêu phát triển kinh tế. Từ đó, nhiều khu vực từng bị chia cắt bởi hạ tầng kỹ thuật hoặc hoạt động công nghiệp đã được chỉnh trang thành các không gian công cộng phục vụ người dân và du khách.

Hơn một nghìn năm sau khi được hình thành bên sông Nile, Cairo vẫn phát triển dựa vào dòng sông ấy. Khác biệt nằm ở chỗ, nếu trước đây thành phố chủ yếu thích ứng với những biến động của tự nhiên thì ngày nay, sự phát triển được xây dựng trên năng lực quản trị và sử dụng hiệu quả nguồn nước. Chính sự chuyển đổi trong tư duy này đã tạo nền tảng để Cairo tiếp tục mở rộng và phát triển bền vững giữa vùng sa mạc Bắc Phi.