Thúc đẩy tăng trưởng bằng năng suất, đổi mới sáng tạo

Từ tăng trưởng dựa vào vốn sang mô hình "3i"

Sau 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt những bước tiến quan trọng về phát triển kinh tế - xã hội, vươn lên nhóm nước có thu nhập trung bình cao. Tuy nhiên, chặng đường hướng tới mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045 đặt ra yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, nhất là khi những động lực truyền thống đang dần bộc lộ giới hạn.

Theo GS.TS Nguyễn Trọng Hoài, giảng viên cao cấp Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh, điểm nghẽn đáng chú ý của mô hình hiện nay là năng suất. Dư địa tăng trưởng từ việc chuyển dịch lao động giữa các khu vực kinh tế cũng không còn lớn như trước. Khi lao động tiếp tục dịch chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ và từ nông thôn ra đô thị nhưng hiệu quả của quá trình này giảm dần, động lực tăng trưởng phải được tìm kiếm từ chất lượng nguồn nhân lực, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đáng chú ý, tăng trưởng xuất khẩu trong hai thập niên qua chưa đồng nghĩa với việc giá trị gia tăng trong nước tăng tương ứng. Liên kết giữa khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và doanh nghiệp trong nước còn hạn chế; nhiều sản phẩm xuất khẩu công nghệ cao vẫn tập trung ở khu vực FDI. Điều này cho thấy khả năng tiếp nhận và lan tỏa công nghệ vào khu vực doanh nghiệp trong nước cần được cải thiện mạnh hơn.

Từ thực tế đó, GS.TS Nguyễn Trọng Hoài đề xuất chuyển từ mô hình “1i” (Investment), chủ yếu dựa vào đầu tư, sang mô hình “3i” (Investment, Infusion và Innovation), kết hợp đầu tư, lan tỏa công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây không chỉ là thay đổi về cách gọi mà là sự chuyển dịch về chất của mô hình phát triển: từ thu hút nguồn lực bên ngoài sang đồng thời phát triển năng lực nội sinh và tạo ra giá trị mới.

Ba hướng cần được chú trọng là nâng cao nội lực của doanh nghiệp Việt Nam; thúc đẩy chuyển giao, hấp thụ và lan tỏa công nghệ từ khu vực FDI; đồng thời giúp doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn các công đoạn có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị toàn cầu.

PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn, Phó Hiệu trưởng Trường Kinh tế và Quản lý công, Trưởng khoa Kế hoạch phát triển, Đại học Kinh tế Quốc dân, nhấn mạnh vai trò của chất lượng thể chế trong việc biến các chủ trương thành kết quả thực tế. Theo ông, Việt Nam đã ban hành nhiều nghị quyết quan trọng về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế tư nhân và các lĩnh vực liên quan. Vấn đề then chốt là tạo được "cơ chế truyền động" để các định hướng này đi vào cuộc sống, tạo ra giá trị gia tăng và những giá trị đặc thù cho nền kinh tế.

Từ góc nhìn đó, ông đề xuất mô hình phát triển mới dựa trên bảy nhóm yếu tố: định hướng quốc gia và năng lực trung tâm; tự chủ, tích hợp và liên kết giữa Chính phủ, doanh nghiệp và khu vực công nghệ; chính sách công nghiệp có trọng tâm đi kèm kỷ luật hiệu quả; nguồn nhân lực và năng lực mới; cơ sở hạ tầng, tài chính phát triển và nền tảng kỹ thuật số; mở cửa có chiến lược, hội nhập toàn cầu; cuối cùng là quản trị dựa trên bằng chứng và đồng thuận xã hội.

Đổi mới quản trị, bảo đảm phát triển bao trùm

Nếu năng suất và công nghệ là động lực mới, thì thể chế và quản trị là điều kiện để các động lực đó vận hành hiệu quả. TS Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, cho rằng không thể có mô hình tăng trưởng mới nếu vẫn duy trì một hệ thống quản trị cũ. Cùng với đó là yêu cầu đẩy mạnh phân cấp, phân quyền theo nguyên tắc cấp nào có nhiều thông tin và điều kiện giải quyết vấn đề nhất thì cấp đó cần được trao thẩm quyền phù hợp.

Phân cấp, phân quyền chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi trách nhiệm và thẩm quyền được xác định rõ. Nếu vấn đề nào cũng được đẩy lên cấp trên, hệ thống quản trị sẽ dễ phát sinh ùn tắc; ngược lại, nếu địa phương được trao quyền nhưng thiếu cơ chế kiểm soát và trách nhiệm giải trình, hiệu quả quản trị cũng khó được bảo đảm.

Một yêu cầu khác là tạo môi trường thể chế phù hợp với đổi mới sáng tạo. Đổi mới luôn đi cùng rủi ro và không phải mọi thử nghiệm đều thành công. Vì vậy, chính sách cần tạo không gian cho thử nghiệm, khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm, đồng thời có cơ chế đánh giá và kiểm soát rủi ro phù hợp.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp khoa học công nghệ Việt Nam, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed, nhấn mạnh yêu cầu đưa các chủ trương, nghị quyết vào thực tiễn.

Theo ông, Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024, của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4-5-2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân đã mở ra những định hướng quan trọng cho mô hình tăng trưởng mới. Điều quan trọng là triển khai thực chất, tạo điều kiện để doanh nghiệp trực tiếp tham gia và biến động lực chính sách thành năng lực sản xuất, công nghệ và giá trị gia tăng...