Thỏa thuận phòng thủ mới hay sự dịch chuyển cục diện Trung Đông?

Thỏa thuận, mang tên Hiệp định Phòng thủ chung Mecca, được ký tại thành phố Mecca của Ả Rập Saudi hồi tuần trước.

“Thỏa thuận nhằm tăng cường khả năng răn đe tập thể trước mọi hành động xâm lược, đồng thời quy định rằng bất kỳ cuộc tấn công vũ trang nào nhằm vào một trong ba quốc gia sẽ được coi là cuộc tấn công nhằm vào cả ba nước”, tuyên bố sau cuộc họp cho biết.

Dù chưa rõ cơ chế này sẽ được triển khai trên thực tế ra sao, giới phân tích cho rằng sự ra đời của thỏa thuận cho thấy ngày càng nhiều câu hỏi được đặt ra về độ bền vững của các cam kết an ninh từ Mỹ.

Trong diễn biến liên quan, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan ngày 13-8 bày tỏ kỳ vọng Ai Cập sẽ tham gia Hiệp định Mecca. Cairo cho biết đang xem xét thỏa thuận này.

Theo giới phân tích, những nghi ngại về độ tin cậy của quan hệ đối tác an ninh với Mỹ đã gia tăng tại khu vực trong hơn một thập kỷ qua. Cuộc chiến với Iran cùng những diễn biến sau đó càng làm những lo ngại này trở nên rõ nét hơn.

Chia sẻ với Al Jazeera, Kristian Coates Ulrichsen, chuyên gia về Trung Đông tại Viện Chính sách công Baker, nhận định quyết định tiến hành các chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, diễn biến của cuộc chiến cũng như những nỗ lực đàm phán lúc tiến triển, lúc đình trệ đã làm gia tăng những lo ngại và thúc đẩy các nước trong khu vực nhanh chóng đa dạng hóa quan hệ an ninh, quốc phòng.

Tuy nhiên, theo giới phân tích, việc xây dựng các cơ chế phòng thủ mới nhiều khả năng không nhằm “thay thế hay gạt bỏ Mỹ”, mà nhằm tạo thêm những lựa chọn về chiến lược và chính sách.

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump chưa đưa ra phản ứng về thỏa thuận. Giới phân tích cho rằng đây là một trong những nỗ lực của các nước nhằm điều chỉnh chiến lược sau những biến động do cuộc chiến với Iran gây ra.

Ả Rập Saudi và Mỹ đã duy trì quan hệ chặt chẽ dựa trên những lợi ích an ninh chung trong nhiều thập kỷ. Thỏa thuận mới vì vậy có thể cho thấy Riyadh đang tìm cách mở rộng mạng lưới đối tác an ninh, thay vì chỉ dựa vào những cơ chế lâu nay.

Những điều chỉnh này diễn ra trong bối cảnh cuộc chiến với Iran gây tác động lớn đối với các quốc gia Trung Đông. Truyền thông đưa tin các đối tác của Mỹ trong khu vực thất vọng trước việc chính quyền Tổng thống Trump phát động cuộc chiến với Iran hồi tháng 2 mà dường như chưa tính đầy đủ đến tác động đối với các đồng minh.

Việc Eo biển Hormuz bị đóng cửa, tuyến đường huyết mạch đối với xuất khẩu năng lượng của khu vực, gây tổn thất lớn cho các nền kinh tế địa phương. Bất chấp các cuộc không kích dữ dội của Mỹ và Israel, Iran phần lớn vẫn duy trì khả năng hạn chế hoạt động vận tải qua eo biển. Trong khi đó, Washington gặp khó khăn trong việc cung cấp đủ đạn dược phòng không cho các đối tác do một phần đáng kể nguồn lực đã được chuyển cho Israel.

Trong bối cảnh chiến tranh làm gia tăng bất ổn, sự phụ thuộc lâu nay của khu vực vào Washington về an ninh đang chịu thêm sức ép. Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng Hiệp định Mecca trước hết nên được nhìn nhận như một nỗ lực bổ sung cho hợp tác an ninh khu vực với các nước khác, đồng thời tăng khả năng răn đe Iran.

Cả Ả Rập Saudi, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan nhìn chung đều kêu gọi hòa giải và giảm leo thang kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu các cuộc tấn công nhằm vào Iran cuối tháng 2.

Trong bối cảnh đó, Hiệp định Mecca đang được theo dõi như một bước đi mới trong quá trình các nước Trung Đông mở rộng quan hệ an ninh và tìm kiếm thêm các lựa chọn chiến lược.