Sông Hồng: Từ dòng sông mẹ đến trục cảnh quan sinh thái của Thủ đô

Vai trò mới của sông Hồng

Trong suốt chiều dài lịch sử, sông Hồng luôn gắn liền với quá trình hình thành và phát triển không gian đô thị Thăng Long – Hà Nội. Hai bên dòng sông tập trung nhiều làng cổ, di tích lịch sử, làng nghề truyền thống và các không gian văn hóa đặc trưng. Tuy nhiên, quá trình phát triển đô thị nhiều thập niên qua chủ yếu tập trung ở một số khu vực nội đô, trong khi nhiều không gian ven sông chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng.

Bước ngoặt được mở ra khi Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm xác định sông Hồng là trục đại lộ cảnh quan trung tâm của thành phố. Dòng sông từ vị trí là ranh giới tự nhiên được định vị trở thành trung tâm kết nối các cực phát triển, là không gian xanh chủ đạo, đồng thời là trục kinh tế, thương mại, dịch vụ và đô thị của Hà Nội trong tương lai.

Theo KTS Phạm Thanh Tùng – Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, tư tưởng chủ đạo của quy hoạch là phát triển Hà Nội theo cấu trúc "đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm". Trong cấu trúc ấy, trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định là "trục di sản, trục cảnh quan và động lực phát triển" quan trọng nhất của Thủ đô với tầm nhìn xuyên thế kỷ. Việc đưa sông Hồng trở thành trục cảnh quan chủ đạo góp phần chuyển đổi mô hình phát triển đô thị từ tập trung về một phía sang mô hình đa cực, mở rộng không gian phát triển về cả hai bờ sông.

Định hướng này tạo điều kiện để khu vực nội đô lịch sử kết nối chặt chẽ hơn với các trung tâm phát triển mới ở phía bắc như Đông Anh, Mê Linh và các khu vực lân cận. Cùng với đó, hệ thống cầu mới như Tứ Liên, Trần Hưng Đạo, Ngọc Hồi, Thượng Cát, Vân Phúc hay Mễ Sở đang được triển khai sẽ từng bước hoàn thiện mạng lưới giao thông qua sông, mở rộng khả năng liên kết vùng và tạo thêm dư địa phát triển cho cả hai bên bờ.

Giá trị của trục cảnh quan sông Hồng không dừng ở khía cạnh kết nối giao thông hay mở rộng quỹ đất phát triển đô thị. Dọc hai bên bờ sông hiện lưu giữ hệ thống di sản văn hóa phong phú với các đình, đền, chùa, làng nghề truyền thống cùng nhiều không gian sinh hoạt cộng đồng đã hình thành qua nhiều thế kỷ. Đây là nguồn lực quan trọng để phát triển văn hóa, du lịch và dịch vụ, đồng thời góp phần gìn giữ bản sắc riêng của Thủ đô trong quá trình hiện đại hóa.

Theo ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, không gian ven sông sẽ được tái cấu trúc theo hướng mở, tăng cường cây xanh, công viên và các bãi bồi tự nhiên, vừa bảo tồn hệ sinh thái, vừa tạo thêm không gian công cộng phục vụ người dân. Định hướng này cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ các dự án phát triển nhằm tránh tình trạng bê tông hóa hoặc hình thành những dải bất động sản đơn điệu dọc hai bờ sông.

Phát triển hài hòa với thiên nhiên

Trong định hướng của Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, bảo vệ môi trường, bảo đảm an toàn dòng chảy và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu được xác định là những nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình phát triển đô thị. Đây cũng là cơ sở để bảo đảm việc khai thác giá trị của dòng sông theo hướng bền vững trong dài hạn.

Theo KTS Phạm Thanh Tùng, ưu tiên hàng đầu khi hiện thực hóa trục đại lộ cảnh quan sông Hồng là bảo đảm trị thủy và an toàn thoát lũ. Với đặc điểm thủy văn phức tạp, mọi hoạt động xây dựng trong khu vực bãi sông đều phải tuân thủ nghiêm ngặt quy hoạch phòng chống lũ, bảo đảm không gian thoát lũ an toàn trong bối cảnh biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng. Cùng với đó là yêu cầu kiểm soát nguy cơ sạt lở, bảo vệ dòng chảy tự nhiên và khai thác hợp lý quỹ đất bãi sông.

Trong nhiều năm qua, các chuyên gia quy hoạch cũng nhấn mạnh tư tưởng "thuận thiên" khi phát triển không gian ven sông. Theo đó, dòng sông cần được tôn trọng các quy luật tự nhiên, từ đặc điểm địa hình, địa mạo đến quy luật bồi - lở vốn đã tồn tại hàng trăm năm. Đây là cơ sở để hình thành các giải pháp quy hoạch phù hợp với điều kiện tự nhiên, hạn chế những tác động làm thay đổi dòng chảy hoặc thu hẹp không gian sinh thái.

Một trong những định hướng được các chuyên gia đề xuất là quy hoạch theo cấu trúc "sông - bãi - đô thị". Trong đó, lòng sông giữ vai trò bảo đảm dòng chảy; khu vực bãi sông được tổ chức như không gian linh hoạt theo mùa; còn khu vực đô thị phát triển có kiểm soát, phù hợp với điều kiện thủy văn. Cách tiếp cận này tạo điều kiện duy trì hành lang sinh thái, tăng khả năng hấp thụ lũ tự nhiên, đồng thời mở ra thêm nhiều không gian xanh và không gian công cộng phục vụ cộng đồng.

Cùng với với bảo vệ môi trường là yêu cầu bảo tồn các giá trị văn hóa đã bồi đắp nên bản sắc của sông Hồng. Hai bên bờ sông hiện vẫn lưu giữ hệ thống làng nghề, di tích lịch sử, lễ hội truyền thống và nhiều không gian văn hóa đặc trưng của vùng đất Thăng Long. Đây là những giá trị cần được gìn giữ trong quá trình phát triển, góp phần tạo nên một trục cảnh quan mang đậm dấu ấn văn hiến thay vì chỉ tập trung vào các công trình kiến trúc hiện đại.

Theo ông Nguyễn Đức Hùng, định hướng tái cấu trúc không gian ven sông sẽ ưu tiên phát triển hệ thống cây xanh, công viên, bãi bồi và các không gian mở để người dân có điều kiện tiếp cận dòng sông nhiều hơn. Việc kiểm soát chặt chẽ các dự án phát triển cũng nhằm tránh hình thành những dải xây dựng liên tục ven sông, bảo đảm cảnh quan thông thoáng và duy trì chức năng sinh thái của khu vực.

Cùng với hệ thống cầu và hạ tầng giao thông được đầu tư đồng bộ, trục cảnh quan sông Hồng hướng tới hình thành không gian phát triển hài hòa với thiên nhiên, mở rộng công viên, không gian công cộng và nâng cao chất lượng sống cho người dân.