Siết hậu kiểm thực phẩm để bảo vệ người dân

Thay đổi phương thức quản lý

Theo Cục ATTP (Bộ Y tế), dự thảo Luật chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, nâng cao hiệu quả quản lý trên thị trường là bước ngoặt về tư duy quản lý, đồng thời thực hiện đúng chủ trương được Bộ Chính trị khẳng định tại Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4-5-2025. Bên cạnh đó, cơ chế này tối ưu hóa nguồn lực quản lý nhà nước để tập trung kiểm soát các mặt hàng có nguy cơ mất an toàn.

PGS.TS Bùi Thị An, nguyên đại biểu Quốc hội khóa XIII cho rằng, dự thảo Luật quy định chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là cần thiết, bởi giúp thay đổi căn bản phương thức quản lý: Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, mà tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động sản xuất, kinh doanh và phải chịu trách nhiệm đến cùng về chất lượng, độ an toàn của sản phẩm đưa ra thị trường.

Tuy nhiên vị chuyên gia này nhấn mạnh: “Không thể vì tạo thuận lợi cho doanh nghiệp mà chuyển rủi ro sang người tiêu dùng. Người tiêu dùng không có điều kiện và chuyên môn để tự kiểm nghiệm thực phẩm, cần được bảo vệ bằng một hệ thống quản lý nhà nước có năng lực, có trách nhiệm và phản ứng nhanh. Đặc biệt, cần quan tâm đến nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người bệnh. Thực phẩm dành cho trẻ em, sữa, thực phẩm dinh dưỡng, thực phẩm phục vụ bếp ăn trường học, bệnh viện và các cơ sở chăm sóc người cao tuổi phải được kiểm soát nghiêm ngặt”.

ThS.BS Nguyễn Hoàng Nguyên, Phó Trưởng phòng Đào tạo, Viện Ứng dụng Công nghệ Y tế (IMT) cho rằng: Sự chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm sẽ giảm thời gian và chi phí thủ tục hành chính, giúp doanh nghiệp dồn lực vào nâng cao chất lượng sản phẩm, đồng thời đề cao tinh thần tự chịu trách nhiệm. Người tiêu dùng cũng có vai trò giám sát lớn hơn thông qua sự minh bạch thông tin nguồn gốc để tự sàng lọc, lựa chọn cơ sở uy tín.

Cùng chung nhận định về việc tăng cường chịu trách nhiệm của các bên, ông Đặng Hoa Nam, nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em (Bộ LĐ, TB&XH trước đây), Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho rằng, quy định chuyển quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm là tiến bộ và tăng cường chịu trách nhiệm của các bên liên quan và cơ quan quản lý. Đi liền với quy định này là tăng mức xử phạt (tối đa lên tới 1 tỷ đồng với cá nhân và 2 tỷ đồng đối với tổ chức vi phạm) để đảm bảo nghiêm minh của pháp luật. “Nếu có lo ngại đơn vị cung cấp thực phẩm trong trường học, hậu kiểm thì sợ hậu quả xảy ra, trước hết trách nhiệm kiểm tra thuộc về trường học vì ký hợp đồng với bên cung cấp thực phẩm. Thứ nữa, đơn vị cung cấp thực phẩm phải kiểm tra được chuỗi cung ứng. Phải tăng cường giám sát bằng công cụ. Ví dụ phụ huynh giám sát bữa ăn trong trường học. Học sinh đủ độ trưởng thành cũng có thể tham gia giám sát”.

Kiểm soát ATTP bằng dữ liệu và kiểm tra đột xuất

Dự thảo Luật ATTP (sửa đổi) quy định thanh tra, kiểm tra định kỳ tối đa 1 lần/năm. Theo Cục ATTP, quy định này phù hợp với Nghị quyết số 198/2025/QH ngày 17-5-2025 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân. Trừ trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật hoặc phát hiện nguyên liệu, chất hỗ trợ chế biến, phụ gia, hương liệu bị sử dụng sai mục đích... thì tần suất thanh tra, kiểm tra có thể nhiều hơn 1 lần/năm.

ThS.BS Nguyễn Hoàng Nguyên cho rằng, đây là hướng đi phù hợp với thông lệ quốc tế, chuyển từ “kiểm tra đại trà” sang “quản lý dựa trên rủi ro”. Tại Mỹ (theo Đạo luật Hiện đại hóa ATTP của FDA), các cơ sở cũng chỉ bị kiểm tra định kỳ từ 1-3 năm/lần tùy mức độ rủi ro, thay vì kiểm tra tràn lan. Cơ chế “kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm” kết hợp với phản ánh của người tiêu dùng và dữ liệu truy xuất nguồn gốc sẽ lấp đầy khoảng trống giữa các kỳ kiểm tra.

Để quy định kiểm tra định kỳ 1 lần/năm phát huy hiệu quả, ông Đặng Hoa Nam lưu ý, hoạt động này phải đảm bảo khách quan, minh bạch. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước để tránh kiểm tra liên tục, chồng chéo. Khi thực hiện Luật phải tăng cường quyền giám sát từ phía người dân; tăng cường giám sát bằng công nghệ, ví dụ thông qua hệ thống camera.

Cùng chung quan điểm nhưng nhìn nhận sâu hơn ở khía cạnh kiểm soát rủi ro, PGS.TS Bùi Thị An đồng tình với việc giảm kiểm tra định kỳ đối với cơ sở có quá trình tuân thủ tốt, coi đây là bước đổi mới tư duy quản lý, chuyển từ kiểm soát hành chính sang quản lý dựa trên mức độ rủi ro và dữ liệu tuân thủ. Bởi lẽ, ATTP là lĩnh vực có tính chất đặc biệt: vi phạm có thể xảy ra bất cứ lúc nào, trong bất kỳ khâu nào, từ nguyên liệu, sản xuất, chế biến, bảo quản, vận chuyển đến phân phối. Do đó, theo chuyên gia này, cần thiết kế cơ chế quản lý theo ba tầng: Kiểm tra định kỳ dựa trên mức độ tuân thủ; giám sát thường xuyên thông qua dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và cảnh báo nguy cơ; kiểm tra đột xuất khi có dấu hiệu vi phạm, phản ánh của người tiêu dùng hoặc cảnh báo từ hệ thống giám sát. Điều quan trọng không phải là kiểm tra bao nhiêu lần, mà là có phát hiện đúng nguy cơ, đúng đối tượng và xử lý kịp thời hay không. Cũng có ý kiến chuyên gia cho rằng, bên cạnh kiểm tra đột xuất, cần có cơ chế lấy mẫu ngẫu nhiên trên thị trường, không phụ thuộc hoàn toàn vào việc có hay chưa có đơn thư phản ánh.

Về lâu dài, các chuyên gia cũng đề xuất một số giải pháp có tính nền tảng hơn như: quản lý thực phẩm theo toàn bộ chuỗi cung ứng; xây dựng hệ thống dữ liệu ATTP liên thông và truy xuất nguồn gốc thực chất. Bên cạnh đó, nâng cao năng lực giám sát, kiểm nghiệm, cảnh báo nguy cơ và phát huy vai trò giám sát của người dân, Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức xã hội và báo chí.