Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm: Kiến tạo không gian phát triển mới

Nếu các bản quy hoạch trước chủ yếu trả lời câu hỏi Hà Nội sẽ mở rộng về đâu, thì quy hoạch lần này hướng tới một mục tiêu lớn hơn, kiến tạo một Thủ đô đa trung tâm, xanh, thông minh, đáng sống và đủ sức cạnh tranh trong khu vực. Tuy nhiên, để tầm nhìn 100 năm không dừng lại trên giấy, điều quyết định vẫn là khả năng hiện thực hóa bằng thể chế, nguồn lực và sự đồng thuận xã hội.

Quy hoạch 100 năm - bước chuyển trong tư duy phát triển

Từ năm 1954 đến nay, Hà Nội đã trải qua 9 lần lập quy hoạch. Mỗi bản quy hoạch đều phản ánh yêu cầu của từng giai đoạn phát triển đất nước, từ xây dựng Thủ đô sau ngày giải phóng, phục vụ công cuộc thống nhất đất nước, thời kỳ đổi mới, đến mở rộng địa giới hành chính năm 2008.

Theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, điểm khác biệt lớn nhất của quy hoạch lần này nằm ở chính tầm nhìn. Nếu trước đây các quy hoạch thường hướng tới chu kỳ 20-30 năm hoặc dài nhất khoảng 40 năm thì lần đầu tiên Hà Nội xây dựng quy hoạch với tầm nhìn một thế kỷ. Đây không chỉ là việc kéo dài thời gian dự báo mà còn là sự thay đổi về tư duy phát triển.

Tầm nhìn 100 năm vẫn được chia thành các giai đoạn ngắn hạn, trung hạn và dài hạn, bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện. Song điều quan trọng hơn là xác lập một khung phát triển đủ ổn định để các thế hệ sau tiếp tục kế thừa, hạn chế tình trạng phải điều chỉnh tổng thể nhiều lần.

Quy hoạch lần này cũng được xây dựng trong bối cảnh Hà Nội có nhiều điều kiện mới: Luật Thủ đô, Luật Quy hoạch, Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị cùng nhiều cơ chế đặc thù được Trung ương trao quyền. Đó là nền tảng để bản quy hoạch không chỉ là định hướng phát triển không gian mà trở thành chiến lược phát triển tổng thể của Thủ đô.

Tổ chức lại không gian phát triển theo mô hình đa tầng, đa cực

Nếu tầm nhìn là điểm mới đầu tiên thì cấu trúc phát triển chính là thay đổi lớn nhất của Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Thay vì mô hình đô thị trung tâm hay chùm đô thị như trước đây, quy hoạch xác lập cấu trúc đa tầng - đa lớp - đa cực - đa trung tâm.

Theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, đây là bước phát triển mới trong tư duy quy hoạch đô thị. "Đa tầng" không chỉ là khai thác không gian ngầm mà còn mở rộng không gian phát triển theo chiều cao và chiều sâu. "Đa cực, đa trung tâm" nhằm hình thành nhiều cực tăng trưởng mới, giảm áp lực cho khu vực nội đô lịch sử, đồng thời tạo sự phát triển cân bằng trên toàn bộ không gian Thủ đô. Đặc biệt, quy hoạch không còn tách riêng quy hoạch xây dựng với quy hoạch ngành như trước mà tích hợp đồng bộ kinh tế, giao thông, môi trường, văn hóa, khoa học - công nghệ và chuyển đổi số.

Từ góc độ cơ quan lập quy hoạch, Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Nguyễn Trọng Kỳ Anh cho biết, hạ tầng sẽ trở thành yếu tố dẫn dắt phát triển.

Toàn bộ hệ thống đường sắt đô thị, các tuyến vành đai, hướng tâm sẽ được hoàn thiện để tạo khung phát triển mới cho Hà Nội. Đồng thời, lần đầu tiên quy hoạch xác lập không gian phát triển kinh tế tầm thấp, mở dư địa phát triển. Quy hoạch cũng hướng tới quản lý đô thị trên nền tảng dữ liệu số theo tinh thần Nghị quyết 57 -NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Một điểm nhấn khác là triết lý phát triển "rừng trong phố, phố trong rừng", "làng trong thành phố, thành phố trong làng". Theo ông Nguyễn Tiêu Quốc Đạt, đồng sáng lập doanh nghiệp xã hội "Nghĩ về sân chơi trong phố", đây là cách tiếp cận nhân văn khi quy hoạch không chỉ hướng tới các công trình hiện đại mà còn đặt con người, bản sắc văn hóa và hạnh phúc làm trung tâm của phát triển.

Không gian xanh, cộng đồng cư dân, các làng truyền thống và hệ sinh thái đô thị sẽ trở thành những yếu tố cấu thành chất lượng sống của Hà Nội trong tương lai. Bên cạnh đó, trục cảnh quan sông Hồng tiếp tục được xác định là biểu tượng phát triển mới của Thủ đô.

Theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, đây là kết quả kế thừa hàng chục năm nghiên cứu nhưng lần này được đặt trong tư duy mới: phát triển phải đi cùng bảo đảm an toàn thoát lũ, nâng cao chất lượng sống và phát huy giá trị cảnh quan.

Hiện thực hóa tầm nhìn bằng thể chế và sự đồng thuận

Một bản quy hoạch dù có tầm nhìn lớn đến đâu cũng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được triển khai trong thực tế. Theo Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Nguyễn Trọng Kỳ Anh, điểm khác biệt của Hà Nội hiện nay là đã có đầy đủ công cụ pháp lý để rút ngắn đáng kể quá trình triển khai.

Ngay trong năm 2026, thành phố sẽ đồng thời triển khai các đồ án quy hoạch hạ tầng kỹ thuật và quy hoạch phân khu thay vì thực hiện tuần tự như trước. Luật Thủ đô và các nghị quyết của HĐND thành phố cho phép các cấp độ quy hoạch được triển khai song song, giúp giảm khoảng 30-50% thời gian chuẩn bị đầu tư. Việc quản lý quy hoạch cũng sẽ chuyển mạnh sang nền tảng số để theo dõi theo thời gian thực và tăng tính minh bạch.

Tuy nhiên, theo TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, thể chế và nguồn lực vẫn chưa phải điều kiện duy nhất.Quan trọng hơn là người dân phải trở thành chủ thể của quy hoạch. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà cần được tham gia, giám sát và đồng hành trong quá trình tổ chức thực hiện.

Đó cũng là quan điểm được ông Nguyễn Tiêu Quốc Đạt chia sẻ khi cho rằng các công viên, không gian xanh hay khu dân cư chỉ thực sự bền vững nếu cộng đồng được tham gia ngay từ quá trình thiết kế, xây dựng đến quản lý, vận hành.

Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm vì thế không đơn thuần là bản đồ tổ chức không gian hay những chỉ tiêu kỹ thuật. Đó là bản thiết kế cho tương lai của Hà Nội, nơi hạ tầng hiện đại, không gian xanh, bản sắc văn hóa, chuyển đổi số và chất lượng sống của người dân được đặt trong một chỉnh thể thống nhất.

Sau 9 lần lập quy hoạch trong hơn 70 năm, Hà Nội đang đứng trước cơ hội mở ra một chương phát triển mới. Tầm nhìn đã được xác lập. Điều còn lại là quyết tâm hiện thực hóa để sau nhiều thập niên, quy hoạch hôm nay vẫn tiếp tục là nền tảng cho một Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại và hạnh phúc.