Bài 2: Giữ nếp nhà giữa guồng quay hiện đại
Bên cạnh những giá trị truyền thống vẫn được gìn giữ, gia đình Hà Nội đang đứng trước nhiều biến đổi sâu sắc dưới tác động của đô thị hóa, nhịp sống hiện đại và sự dịch chuyển trong hệ giá trị xã hội. Áp lực mưu sinh, guồng quay công việc cùng sự bùng nổ của công nghệ không chỉ làm thay đổi nhịp sinh hoạt, mà còn tác động trực tiếp đến chiều sâu của các mối quan hệ trong gia đình. Khi khoảng cách thế hệ ngày càng rõ nét, sự gắn kết có dấu hiệu lỏng lẻo, việc giữ gìn nếp nhà và tìm ra điểm cân bằng giữa truyền thống với hiện đại trở thành một bài toán không dễ, đòi hỏi mỗi gia đình phải chủ động thích ứng.
.jpg)
Bên cạnh những giá trị truyền thống vẫn được gìn giữ, gia đình Hà Nội đang đứng trước nhiều biến đổi sâu sắc dưới tác động của đô thị hóa, nhịp sống hiện đại và sự dịch chuyển trong hệ giá trị xã hội. Áp lực mưu sinh, guồng quay công việc cùng sự bùng nổ của công nghệ không chỉ làm thay đổi nhịp sinh hoạt, mà còn tác động trực tiếp đến chiều sâu của các mối quan hệ trong gia đình. Khi khoảng cách thế hệ ngày càng rõ nét, sự gắn kết có dấu hiệu lỏng lẻo, việc giữ gìn nếp nhà và tìm ra điểm cân bằng giữa truyền thống với hiện đại trở thành một bài toán không dễ, đòi hỏi mỗi gia đình phải chủ động thích ứng.
Giống như bao đô thị hiện đại khác, Hà Nội trong guồng quay hối hả của thời công nghệ lên ngôi không chỉ mang diện mạo phát triển năng động, mà còn ẩn chứa những góc khuất và hệ lụy. Những áp lực vô hình, nhưng thường trực, đang dần len lỏi vào đời sống gia đình.
PGS.TS Phạm Quang Long, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội nhận định: “Tính không thuần nhất về công việc, quan niệm xã hội, kinh tế, tư tưởng, văn hóa trong gia đình ngày càng đậm nét hơn. Tính bền vững không như trước, sự nhất quán không còn đậm nét và xu hướng tự do của các thành viên ngày càng đậm. Sự khác biệt trong lựa chọn của các thành viên trong gia đình hiện đại nói chung, người Hà Nội nói riêng là một thực tế không thể phủ nhận. Nó tạo ra cả những thuận lợi lẫn trở lực trong cuộc sống”.
Thực tế cho thấy một chuyển dịch đáng chú ý: Nhiều gia đình không còn là một chỉnh thể đồng nhất như trước, mà trở thành một không gian đa dạng, nơi mỗi cá nhân mang theo những lựa chọn, nhịp sống và hệ giá trị riêng. Sự đa dạng ấy có thể mở ra cơ hội phát triển cá nhân, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng khoảng cách, thậm chí là những xung đột ngầm trong đời sống.
Một trong những biểu hiện rõ nét nhất của sự thay đổi là vòng xoáy của công việc và mưu sinh. Trong nhịp sống đô thị, ngôi nhà nhiều khi không còn là nơi nghỉ ngơi trọn vẹn, mà trở thành “điểm dừng” tạm thời sau những chuỗi ngày dài căng thẳng với cơm, áo, gạo, tiền. Áp lực tài chính, tiến độ công việc, những mối quan hệ xã hội đan xen khiến nhiều người gần như bị cuốn vào một guồng quay không dứt.
“Thời gian cho chính bản thân đã eo hẹp. Thời gian dành cho người thân vì thế cũng ít đi. Nhưng đã ở trong guồng đó rồi, không thể không chạy theo được. Nếu dừng lại sẽ bị văng ra ngoài”, chị Lê Hương (trú tại phường Định Công, Hà Nội) chia sẻ.
Khi thời gian bị “bào mòn” bởi công việc, không gian gia đình cũng dần thay đổi. Nhiều đứa trẻ rời nhà từ sáng sớm và trở về khi trời đã tối muộn. Bữa cơm gia đình, vốn là nơi kết nối, trở nên vội vàng, uể oải, những câu chuyện chỉ dừng lại ở mức chiếu lệ. Giao tiếp giảm sút kéo theo sự thiếu hụt trong chia sẻ cảm xúc, khiến mỗi thành viên dần thu mình trong thế giới riêng.
Không chỉ áp lực công việc, khoảng cách thế hệ cũng ngày càng rõ nét. Sự khác biệt về lối sống, quan điểm và cách ứng xử giữa các thế hệ khiến nhiều mâu thuẫn nảy sinh. Trong bối cảnh đó, mô hình đại gia đình dần thu hẹp, nhường chỗ cho gia đình hạt nhân, một xu hướng phù hợp với đời sống hiện đại, nhưng cũng đồng thời làm suy giảm sự gắn kết truyền thống vốn từng rất bền chặt.
Đáng chú ý hơn, sự “xa cách cảm xúc” đang trở thành biểu hiện phổ biến trong nhiều gia đình đô thị. Công nghệ, thay vì chỉ là công cụ hỗ trợ, lại vô hình trung tạo ra những “khoảng cách mềm” giữa các thành viên. Không khó để bắt gặp hình ảnh trong các quán cà phê, nhà hàng, hay ngay trong phòng khách của mỗi gia đình, các thành viên ngồi cạnh nhau nhưng mỗi người lại tập trung vào chiếc điện thoại, kết nối với thế giới “ảo” nhiều hơn là trò chuyện với người thân bên cạnh.
Ở một góc độ khác, xu hướng đề cao tự do cá nhân cũng đang làm thay đổi cách người trẻ lựa chọn lối sống. Tại Hà Nội, không ít bạn trẻ dù nhà không quá xa nhưng vẫn chọn đi thuê trọ để chủ động hơn trong sinh hoạt, công việc và các mối quan hệ. Công nghệ giúp việc liên lạc trở nên dễ dàng hơn nhưng những cuộc gọi, tin nhắn hay hình ảnh qua màn hình khó có thể thay thế sự hiện diện trực tiếp trong đời sống gia đình.
Bà Nguyễn Thị Ninh (trú tại phường Thanh Xuân, Hà Nội) chia sẻ: “Người thân sống bên nhau không chỉ bằng lời nói, bằng hành động, mà còn cả sự quan sát nét mặt, thái độ, linh cảm thông qua sợi dây huyết thống và cả những nhạy cảm được hình thành qua nhiều năm tháng gắn bó bền chặt mà thấu hiểu tâm tính của nhau. Nếu không thường xuyên tiếp xúc, không gặp gỡ, mối liên hệ này cũng sẽ dần nhạt đi”.
Những thay đổi ấy không chỉ dừng lại ở mức độ cảm xúc, mà trong một số trường hợp còn dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng, lựa chọn sống độc thân, làm cha/mẹ đơn thân ngày càng phổ biến, góp phần làm thay đổi mô hình gia đình truyền thống. Cùng với đó, những mâu thuẫn về lợi ích, đặc biệt là tài sản, đất đai… trong mỗi gia đình cũng trở nên phức tạp hơn.
Thực tế đã ghi nhận nhiều vụ việc đau lòng. Tháng 1-2025, dư luận bàng hoàng trước vụ án đặc biệt nghiêm trọng tại xã Hoàng Long, huyện Phú Xuyên (cũ), khi Vũ Văn Vương sát hại mẹ ruột, vợ và hai con rồi bỏ trốn; sau đó bị tuyên án tử hình vào tháng 7-2025. Trước đó, tại khu đô thị Đặng Xá (huyện Gia Lâm cũ), một người đàn ông bị bắt giữ vì hành vi sát hại chính mẹ ruột trong căn hộ nơi hai mẹ con cùng sinh sống. Không chỉ các vụ án hình sự, nhiều gia đình còn rơi vào vòng xoáy kiện tụng kéo dài vì tranh chấp thừa kế, đất đai. Tháng 9-2024, TAND cấp cao tại Hà Nội xét xử vụ tranh chấp hơn 650m² đất cha mẹ để lại giữa 4 anh em ở quận Long Biên (cũ).
Những câu chuyện ấy phản ánh một thực tế đáng suy ngẫm: Dưới áp lực của đời sống hiện đại, khi giá trị vật chất và lợi ích cá nhân ngày càng được đề cao, các mối quan hệ gia đình, vốn từng là điểm tựa bền chặt, đang đứng trước nguy cơ rạn nứt.
Những “vết nứt” không phải lúc nào cũng ồn ào, nhưng lại âm thầm bào mòn nền tảng của nếp nhà.
Trong bối cảnh đó, việc nhìn nhận lại vai trò của gia đình và cách thức duy trì sự gắn kết trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
PGS.TS Bùi Thị An, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng cho rằng, những thay đổi trong đời sống gia đình là điều tất yếu. Mỗi thời đại đều có những đặc điểm riêng về điều kiện vật chất, tư duy và lối sống. Sự thích ứng với hiện đại là cần thiết, nhưng không đồng nghĩa với việc đánh mất các giá trị cốt lõi.
Theo bà Bùi Thị An, những giá trị như yêu thương, thấu hiểu, sẻ chia và trách nhiệm vẫn cần được gìn giữ như nền tảng của gia đình Việt Nam. Vấn đề không nằm ở việc có thay đổi hay không, mà ở cách mỗi người ứng xử với sự thay đổi đó.
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, mạng xã hội cùng nhịp sống đô thị ngày càng gấp gáp đã tác động không nhỏ đến giới trẻ. Áp lực học tập, công việc và mưu sinh khiến quỹ thời gian dành cho gia đình bị thu hẹp. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc các giá trị gia đình bị mai một hay các mối quan hệ tất yếu rạn nứt.
“Chúng ta cần nhìn nhận lại khái niệm về sự gắn kết gia đình trong bối cảnh mới”, bà Bùi Thị An nhấn mạnh. Theo đó, sự hiếu thảo, hay tình cảm gia đình không chỉ được đo bằng thời gian ở cạnh nhau, mà còn thể hiện qua cách mỗi người quan tâm, chia sẻ và đồng hành với người thân.
.jpg)
Trong văn hóa Á Đông nói chung và văn hóa gia đình Hà Nội nói riêng, gia phong và nền nếp vẫn giữ vai trò quan trọng. Người trẻ hoàn toàn có thể sống hiện đại, năng động, hội nhập nhưng vẫn giữ được sự quan tâm đối với người thân và trách nhiệm với gia đình.
Theo PGS.TS Bùi Thị An, điều đáng lo ngại không phải là việc các thành viên không còn quây quần bên nhau nhiều như trước, mà là sự thờ ơ, thiếu quan tâm và thiếu trách nhiệm. Một gia đình bền vững trong xã hội hiện đại không nhất thiết phải là hình ảnh “tứ đại đồng đường”, mà quan trọng hơn là việc các thành viên luôn hướng về nhau, biết chia sẻ, động viên và đồng hành trong cuộc sống.
“Chúng ta cần thay đổi cách nhìn về sự đầm ấm gia đình trong thời đại mới. Điều cốt lõi không nằm ở số lượng thời gian ở bên nhau, mà ở chất lượng của sự quan tâm, yêu thương và trách nhiệm giữa các thành viên”, bà Bùi Thị An khẳng định.
Rõ ràng, bài toán đặt ra cho gia đình Hà Nội hôm nay không phải là lựa chọn giữa truyền thống và hiện đại, mà là tìm ra sự cân bằng giữa hai yếu tố này. Nếu thiếu đi sự cân bằng ấy, hệ lụy không chỉ là sự lỏng lẻo trong kết nối gia đình, mà sâu xa hơn là nguy cơ đứt gãy trong quá trình truyền trao giá trị, phai nhạt bản sắc và “mỏng hóa” nền tảng văn hóa con người Hà Nội.
Đó không chỉ là câu chuyện của từng gia đình, mà còn là vấn đề có ý nghĩa rộng lớn đối với hệ giá trị xã hội và quốc gia trong bối cảnh phát triển hiện nay.
