Phục hồi di sản sau thiên tai, xung đột: Kinh nghiệm và bài học quốc tế

Trong khuôn khổ Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực (từ ngày 27 đến 1-10), tại Hà Nội, các chuyên gia từ nhiều quốc gia chia sẻ những kinh nghiệm khác nhau trong ứng phó với di sản bị tổn thương bởi động đất, xung đột và những biến đổi theo thời gian.

Từ phục hồi công trình đến phục hồi một không gian sống

Chia sẻ kinh nghiệm của Myanmar, Tiến sĩ Kyaw Oo Lwin tập trung vào công tác phục hồi khu di sản Bagan sau trận động đất tháng 3-2025, đồng thời nhìn lại kinh nghiệm ứng phó với trận động đất năm 2016.

Sau động đất, Myanmar thành lập ban quản lý dự án để điều phối công tác phục hồi. Các nhóm chuyên môn tiến hành khảo sát thực địa, xác định loại hình và mức độ hư hại, phân loại ưu tiên và đề xuất biện pháp can thiệp.

Kết quả đánh giá xác định gần 400 di tích bị hư hại. Trong đó, 26 di tích được xếp vào nhóm ưu tiên cao nhất để làm sạch, bảo vệ và sửa chữa khẩn cấp; 53 di tích thuộc nhóm thứ hai và 200 di tích thuộc nhóm thứ ba.

“Phục hồi Bagan không thể chỉ tập trung vào từng công trình riêng lẻ. Một chương trình phục hồi toàn diện phải tính đến hạ tầng, tài chính, an ninh, bảo tàng, nghiên cứu, quản lý địa điểm và cảnh quan di sản”, Tiến sĩ Kyaw Oo Lwin cho biết.

Công nghệ số, hệ thống GIS và cơ sở dữ liệu được sử dụng để lập hồ sơ, đánh giá hiện trạng và hỗ trợ xây dựng kế hoạch phục hồi. Myanmar cũng xây dựng các hướng dẫn về ứng phó sau thiên tai, bảo vệ tạm thời và bảo tồn lâu dài.

Can thiệp để giữ tính chân thực

Từ kinh nghiệm Nhật Bản, ông Kazuhiko Nishi tập trung vào mối quan hệ giữa tính chân thực và sự can thiệp trong phục hồi di sản sau thiên tai.

Chuyên gia này đề cập trận động đất xảy ra tại tỉnh Kumamoto, miền Nam Nhật Bản, tháng 7-2026, gây thiệt hại cho nhiều công trình văn hóa, trong đó có khu vực thành Yatsushiro. Một số công trình tiếp tục chịu ảnh hưởng của các rung chấn sau đó, cho thấy công tác bảo tồn cần tính đến những rủi ro mới đối với di sản.

Một trường hợp khác là ngôi nhà gỗ bốn tầng tại Kobe, có niên đại khoảng năm 1880, bị phá hủy trong trận động đất Hanshin-Awaji năm 1995. Nhờ các bản vẽ và hồ sơ được lưu giữ, các chuyên gia xác định công trình có thể được bảo tồn.

Công nghệ cách ly nền được áp dụng để bảo đảm an toàn. Sau khoảng 30 năm, công trình vẫn được duy trì và sử dụng, trong đó có các hoạt động phục vụ người dân và du khách.

Angkor: Bảo vệ di sản để cộng đồng có thể trở về

Kinh nghiệm của Campuchia, do chuyên gia Phin Samnang chia sẻ, cho thấy bài toán phục hồi trở nên phức tạp hơn khi di sản chịu tác động của xung đột vũ trang.

Tại Angkor, đánh giá mới nhất ghi nhận thiệt hại tại hơn 560 địa điểm. Trong đó, 72 địa điểm bị biến dạng kết cấu, 115 địa điểm mất cấu kiện kiến trúc, 271 địa điểm hư hại bề mặt và 180 địa điểm chịu tác động của đạn pháo.

Năm nhóm nhiệm vụ được xác định gồm rà phá vật liệu nổ còn sót lại; lập hồ sơ thiệt hại; ổn định kết cấu; bảo vệ các cấu kiện bị hư hại và còn sót lại; phục hồi hệ thống thủy lợi lịch sử.

APSARA National Authority, cơ quan chuyên trách quản lý, bảo tồn và phát triển khu di sản Angkor và vùng Siem Reap, đã tiến hành chụp ảnh, đo ảnh 3D, quét Leica và lập hồ sơ theo hệ thống ô lưới 5x5m.

Công tác phục hồi cũng phải tính đến hệ thống thoát nước lịch sử, kiểm soát dòng chảy và hạn chế xói mòn để bảo vệ nền móng, tường và các cấu kiện.

Kết quả, hơn 29.000 mảnh chạm khắc và hơn 36.000 mảnh không chạm khắc đã được kiểm kê. Công tác bảo vệ khẩn cấp được triển khai tại 23 địa điểm với sự hỗ trợ của UNESCO, Chính phủ Campuchia, Quỹ ALIPH và các đối tác quốc tế.

East Rennell: Bảo tồn một di sản sống

Theo các chuyên gia, ranh giới giữa “phục hồi di sản” và “phục hồi cộng đồng” không phải lúc nào cũng rõ ràng. Trong nhiều trường hợp, hai quá trình này phải diễn ra đồng thời.

Công tác bảo tồn khu di sản East Rennell thuộc Quần đảo Solomon mở câu chuyện sang một khía cạnh khác: làm thế nào để cộng đồng có thể tiếp tục sống, tạo sinh kế và gìn giữ di sản trong một môi trường luôn đứng trước các sức ép về tự nhiên và phát triển.

Năm 2015, East Rennell được đưa vào danh sách các di sản thế giới bị đe dọa. Khu vực này có nhiều rạn san hô tạo thành những vòng cung đặc trưng, nằm trong quần đảo Solomon.

Riêng đảo Tegano chiếm khoảng 15.000 ha trong tổng diện tích 37.000 ha của khu vực. Người dân trên đảo vẫn duy trì nhiều sinh kế truyền thống, đồng thời gìn giữ những giá trị của một di sản sống như tri thức bản địa, nghệ thuật xăm mình, nghề đan lát, làm chiếu, cùng những tập quán đề cao vai trò của phả hệ và các câu chuyện lịch sử được truyền lại qua nhiều thế hệ. Ngôn ngữ bản địa vẫn được sử dụng trong đời sống hằng ngày.

Ở East Rennell, cộng đồng không đứng bên ngoài di sản để “tham gia bảo tồn”. Chính đời sống, tri thức và những tập quán của họ là một phần tạo nên giá trị của di sản.

Điều này được thể hiện cả trong cách phát triển du lịch. Các mô hình homestay lưu trú ngắn ngày tạo điều kiện để du khách tìm hiểu văn hóa ngay tại cộng đồng, thông qua giao lưu và cùng người dân trải nghiệm các hoạt động truyền thống.

Để bảo vệ môi trường và các giá trị văn hóa, East Rennell xây dựng những quy tắc rõ ràng đối với du khách, từ việc chụp ảnh, xử lý rác thải đến cách ứng xử với động vật hoang dã. Số lượng khách du lịch được kiểm soát chặt chẽ nhằm hạn chế tác động tiêu cực đến hệ sinh thái và đời sống cộng đồng.

Bài toán của các nhà quản lý không chỉ là bảo vệ một khu vực tự nhiên có giá trị nổi bật, mà còn là bảo đảm cộng đồng có thể tiếp tục sinh sống và duy trì sinh kế mà không làm suy giảm chính những giá trị mà họ đang gìn giữ.

Du lịch cũng được tích hợp vào khung hành động bảo tồn theo hướng có kiểm soát, để tạo thêm cơ hội sinh kế mà không làm suy giảm các giá trị di sản.

Nguyên tắc xuyên suốt là lấy người dân và cộng đồng đang sống trong không gian di sản thiên nhiên làm trung tâm của công tác bảo tồn và quản trị.