Từ giao lưu, thích nghi đến tiếp nối đời sống, những câu chuyện tại Tràng An, Hoàng thành Thăng Long, Hội An cùng nhiều di sản ở Ấn Độ, Nhật Bản và Myanmar cho thấy tính xác thực cần được nhìn từ nhiều lớp giá trị.
Hơn 30 năm sau Tuyên bố Nara 1994, giới chuyên môn vẫn tiếp tục trao đổi về cách xác định tính xác thực của một di sản. Nếu trước đây sự chú ý chủ yếu dành cho những dấu tích vật chất còn lại, nhiều trường hợp ở châu Á - Thái Bình Dương cho thấy lịch sử di sản còn nằm trong cách cộng đồng sử dụng, gìn giữ và trao truyền.
Đó cũng là nội dung được các chuyên gia tập trung trao đổi tại Phiên toàn thể: Tính xác thực trong một thế giới đang thay đổi diễn ra ngày 28-9 trong khuôn khổ Hội nghị quốc tế về Di sản và Tính xác thực diễn ra tại Hà Nội và Ninh Bình từ ngày 27-9 đến 1-10-2026.
Tuyên bố Nara về tính xác thực được thông qua tại Hội nghị Nara về Tính xác thực trong bảo tồn di sản văn hóa năm 1994 ở Nhật Bản. Văn kiện khẳng định việc đánh giá cần dựa trên điều kiện văn hóa cụ thể và nhiều yếu tố như hình thức, vật liệu, công năng, truyền thống, kỹ thuật, vị trí và môi trường xung quanh. Tuyên bố trở thành tài liệu tham chiếu quan trọng trong công tác bảo tồn quốc tế.
Tại hội nghị, các trường hợp từ Ấn Độ, Việt Nam, Nhật Bản và Myanmar đặt vấn đề từ nhiều góc độ: mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, sự thích nghi của cư dân, các tầng văn hóa dưới lòng đất, lịch sử giao thương và cách quản lý di sản sau khi được ghi danh.
Tiến sĩ Janhwij Sharma, Phó Tổng giám đốc Cơ quan Khảo sát Khảo cổ học Ấn Độ (ASI), đề xuất nhìn rộng hơn những gì còn lại tại một địa điểm. Ông cho hay, lịch sử còn thể hiện qua quan hệ với cộng đồng, tự nhiên, những vùng đất khác, sự dịch chuyển của con người và trao đổi tri thức.
“Điều quan trọng là nhìn vào mối quan hệ giữa các thuộc tính, con người, địa điểm và quá trình”, ông Sharma nói.
Ông dẫn trường hợp những cây cầu rễ sống ở Meghalaya, nơi người dân tạo hình rễ cây thành cầu và chăm sóc trong quá trình cây tiếp tục phát triển. Với các mạng lưới hàng hải trên Ấn Độ Dương, dấu vết của thương mại, di cư, hành hương và trao đổi tri thức có thể không còn hiện hữu dưới dạng những tuyến đường cụ thể, nhưng vẫn được nhận diện qua kiến trúc, nghệ thuật, tôn giáo và tri thức.
Tràng An của Việt Nam đặt vấn đề trong một hoàn cảnh khác, đó là lịch sử cư trú gắn với những biến đổi lớn của môi trường.
PGS.TS Trần Tân Văn, Trưởng tiểu ban chuyên môn về công viên địa chất (CVĐC) toàn cầu Việt Nam thuộc Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, nêu rõ Tràng An đã trải qua khoảng bảy lần biển tiến, biển thoái. Khoảng 100 hang động được nhận diện, trong đó gần 30 hang có dấu tích khảo cổ của cư dân cổ. Các lớp trầm tích và di vật ghi lại sự thay đổi của môi trường và cách cư dân thích nghi.
Hồ sơ Tràng An được xây dựng trong giai đoạn 2012-2014, khi hướng dẫn về việc sử dụng bằng chứng phi vật thể để chứng minh giá trị nổi bật toàn cầu còn chưa rõ. Những nghiên cứu sau khi Tràng An được ghi danh tiếp tục bổ sung tư liệu về lịch sử sử dụng cảnh quan, đặc biệt gắn với Hoa Lư từ thế kỷ X, cùng các nghi lễ, tín ngưỡng và dấu tích chữ khắc trên vách đá.
PGS.TS Trần Tân Văn cho rằng các bằng chứng về đời sống và thực hành văn hóa cần được đặt cùng tư liệu địa chất, khảo cổ và lịch sử khi đánh giá di sản. “Chúng ta cần nhìn vào sự tiếp nối của đời sống và thực hành văn hóa, bên cạnh những bằng chứng vật chất”.
Hoàng thành Thăng Long lại đưa ra một loại tư liệu khác, đó là các tầng văn hóa dưới lòng đất.
PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam nhiệm kỳ 2025-2030, chỉ ra khai quật khảo cổ đã phát hiện chuỗi tầng văn hóa liên tục qua các thời Đại La, Lý, Trần, Lê, Nguyễn và thời kỳ cận hiện đại. Trong từng lớp là dấu tích kiến trúc, vật liệu và hiện vật giúp nhận diện lịch sử khu vực.
“Tầng văn hóa, các di tích kiến trúc và hiện vật nằm trong đó chính là cơ sở quan trọng để nhận diện và phục hồi lịch sử của di sản”, PGS.TS Tống Trung Tín phân tích.
Theo ông, phần đã khai quật mới chiếm diện tích rất nhỏ so với toàn bộ khu di tích. Nhiều lớp khảo cổ vẫn nằm dưới lòng đất và cần được bảo vệ để phục vụ nghiên cứu sau này.
.jpg)
Hội An và Dejima của Nhật Bản đưa vấn đề sang lịch sử giao thương và giao lưu văn hóa.
GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, phân tích đây là những đô thị thương cảng được hình thành và biến đổi trong quá trình giao lưu quốc tế. Hội An mang dấu ấn của nhiều cộng đồng và nền văn hóa, đặc biệt trong thời kỳ thương mại phát triển mạnh ở thế kỷ XVII-XVIII. Dejima cũng hình thành trong quan hệ giao thương giữa Nhật Bản với Hà Lan và châu Âu.
GS.TS Nguyễn Văn Kim nhận định quá trình trao đổi đã để lại dấu ấn trong kiến trúc, kỹ thuật, tri thức và đời sống văn hóa. “Với các đô thị thương mại hàng hải, tính xác thực cần được nhìn trong quá trình vận động và giao lưu văn hóa”.
Ông Than Zaw Oo, Giám đốc Cục Khảo cổ và Bảo tàng Quốc gia Myanmar, bổ sung kinh nghiệm từ quá trình xây dựng hồ sơ và quản lý sau ghi danh. Ông cho biết Myanmar áp dụng các nguyên tắc về tính xác thực theo Tuyên bố Nara và Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản Thế giới trong quá trình lập hồ sơ.
“Sau khi được ghi danh, công tác quản lý tiếp tục đặt ra yêu cầu duy trì các giá trị văn hóa đã được công nhận. Việc bảo đảm tính xác thực không dừng lại ở thời điểm một di sản được ghi danh”, ông Than Zaw Oo khẳng định.
Những trường hợp được đưa ra tại hội nghị cho thấy cách tiếp cận về tính xác thực đang được đặt trong nhiều lớp bằng chứng hơn, từ dấu tích vật chất, tầng khảo cổ đến sự tiếp nối của đời sống, tri thức cộng đồng, giao lưu văn hóa và các mối quan hệ giữa con người với cảnh quan.
Giám đốc: Nguyễn Thanh Liêm
Các Phó Giám đốc: Nguyễn Minh Đức, Nguyễn Thành Lợi, Nguyễn Kim Khiêm.
Liên hệ tòa soạn: [email protected]
Liên hệ quảng cáo: 0913.531.932 | Báo giá quảng cáo
Tổng đài Trung tâm Phát hành: 02439288772; 02432668039
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.
