Phế cầu khuẩn - Mối đe dọa âm thầm với trẻ em

Trong bối cảnh kháng kháng sinh gia tăng, các chuyên gia cảnh báo, cần chủ động phòng ngừa để bảo vệ trẻ trước nguy cơ mắc bệnh và những biến chứng nghiêm trọng.

Bệnh ngày càng phức tạp hơn

Bệnh do phế cầu khuẩn tiếp tục là chủ đề được các chuyên gia y tế đặc biệt quan tâm tại tọa đàm khoa học do Hội Y học Dự phòng Việt Nam với sự hỗ trợ khoa học từ Pfizer Việt Nam tổ chức. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh phòng ngừa bệnh phế cầu khuẩn đã được Bộ Y tế đưa vào kế hoạch Tiêm chủng mở rộng giai đoạn 2026-2028 theo Quyết định 2780/QĐ-BYT cho thấy, đây là vấn đề sức khỏe cộng đồng ngày càng được chú trọng.

Phát biểu tại tọa đàm, GS.TS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ trung ương, Chủ tịch Hội Y học Dự phòng Việt Nam nhấn mạnh, có những căn bệnh nếu chỉ quan tâm khi trẻ phải nhập viện thì thường đã quá muộn hoặc ít nhất gia đình cũng phải đánh đổi bằng nhiều lo lắng, chi phí điều trị và thậm chí là những hậu quả nặng nề kéo dài. Bệnh do phế cầu khuẩn là một trong những ví dụ như vậy bởi đây là nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em.

Theo GS.TS Phan Trọng Lân, hiện nay, dưới tác động của ô nhiễm môi trường, tốc độ đô thị hóa nhanh và tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh trong cộng đồng, bức tranh dịch tễ của bệnh do phế cầu khuẩn đang thay đổi theo chiều hướng ngày càng phức tạp.

Phế cầu khuẩn hiện là một trong những tác nhân hàng đầu gây viêm phổi mắc phải trong cộng đồng và nhiều bệnh xâm lấn có khả năng đe dọa tính mạng như nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não. Những số liệu giám sát trong nhiều năm qua cho thấy mức độ nguy hiểm của loại vi khuẩn này đối với trẻ nhỏ.

Dữ liệu giám sát tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 và Bệnh viện Nhi Đồng 2 thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 2012-2021 ghi nhận, phế cầu khuẩn là tác nhân phổ biến nhất gây viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi, chiếm tới 86,1% số trường hợp. Các tác nhân khác như H. influenzae và vi khuẩn não mô cầu chỉ lần lượt chiếm 7,6% và 6,3%.

Còn tại Bệnh viện Nhi trung ương, nghiên cứu trên 274 trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn trong giai đoạn 2019-2022 ghi nhận 24 trường hợp tử vong. Đáng chú ý, 84,7% số ca tử vong thuộc nhóm trẻ dưới 5 tuổi. Tỷ lệ tử vong khoảng 8,8% đồng nghĩa cứ khoảng 11 trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn thì có một trẻ không qua khỏi. Đây là con số cho thấy mức độ nghiêm trọng của căn bệnh, đặc biệt ở nhóm tuổi nhỏ.

Một nghiên cứu được công bố năm 2026 tiếp tục mang đến góc nhìn đáng lưu ý khi ước tính khoảng 1/3 trẻ em Việt Nam mang phế cầu khuẩn không triệu chứng tại vùng hầu họng. Những trẻ này hoàn toàn khỏe mạnh về mặt lâm sàng nhưng lại trở thành nguồn lây chủ yếu trong cộng đồng cũng như trong các gia đình nhiều thế hệ.

Bổ sung góc nhìn dịch tễ học, PGS.TS Phạm Quang Thái, Phó Trưởng khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ trung ương cho biết, bức tranh dịch tễ phế cầu khuẩn ở trẻ em Việt Nam vẫn đang thay đổi theo thời gian với sự đa dạng của các típ huyết thanh lưu hành. Theo ông, việc duy trì giám sát dịch tễ thường xuyên và cập nhật liên tục các dữ liệu khoa học là cơ sở quan trọng để đưa ra những quyết định chuyên môn phù hợp trong lĩnh vực y tế dự phòng.

Không chỉ diễn biến dịch tễ thay đổi, việc điều trị bệnh do phế cầu khuẩn hiện cũng đối mặt với nhiều khó khăn khi vi khuẩn ngày càng ghi nhận khả năng kháng với nhiều loại kháng sinh phổ biến. Tại Bệnh viện Nhi trung ương trong giai đoạn 2019-2022, có tới 75,3% các típ phế cầu gây bệnh xâm lấn đã đề kháng với cephalosporin thế hệ ba, đồng thời ghi nhận tỷ lệ đề kháng rất cao với erythromycin và clindamycin. Nhiều nghiên cứu tại Cần Thơ và Nghệ An cũng cho thấy, hơn 90% chủng vi khuẩn đã đề kháng với nhiều nhóm kháng sinh thông dụng, phản ánh xu hướng đa kháng thuốc đang ngày càng lan rộng.

Chủ động phòng ngừa theo từng nhóm nguy cơ

Theo PGS.TS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur thành phố Hồ Chí Minh, bệnh do phế cầu khuẩn hiện không còn là mối nguy đối với trẻ nhũ nhi hay trẻ dưới 5 tuổi mà còn có thể gây bệnh nặng và biến chứng ở những trẻ lớn hơn nếu có bệnh nền nguy cơ cao. Chính vì vậy, việc nhận diện đúng nhóm nguy cơ ở từng độ tuổi đóng vai trò rất quan trọng, giúp định hướng các biện pháp phòng ngừa phù hợp để giảm gánh nặng bệnh tật cho trẻ.

Các chuyên gia cũng dẫn hướng dẫn của ACIP Hoa Kỳ (MMWR 2023) trong đó lưu ý, nhóm trẻ từ 2 đến 18 tuổi có bệnh nền nguy cơ cao, gồm: Bệnh thận mạn, bệnh gan mạn, hen dai dẳng mức trung bình hoặc nặng, suy giảm miễn dịch, bệnh tim hoặc phổi mạn tính và đái tháo đường là những đối tượng cần được đặc biệt quan tâm trong công tác phòng ngừa bệnh phế cầu khuẩn.

Từ thực tế điều trị, bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Minh Tiến, Phó Giám đốc Bệnh viện Nhi Đồng thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ, hằng năm bệnh viện tiếp nhận nhiều trường hợp viêm phổi nặng, viêm tai giữa tái phát do phế cầu khuẩn cũng như không ít ca viêm màng não. Thậm chí, có những bệnh nhi phải can thiệp ECMO để duy trì sự sống. Theo bác sĩ, điều mà nhiều phụ huynh chưa nhận thức đầy đủ là bệnh phế cầu khuẩn có thể gặp ở nhiều nhóm tuổi khác nhau và khi trẻ đã mắc bệnh thì hiệu quả điều trị có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng kháng kháng sinh ngày càng được ghi nhận.

Thông qua tọa đàm, các chuyên gia kỳ vọng phụ huynh sẽ có cái nhìn đầy đủ hơn về nguy cơ mắc bệnh do phế cầu khuẩn ở từng giai đoạn phát triển của trẻ. Việc chủ động phối hợp với nhân viên y tế để thực hiện các biện pháp bảo vệ phù hợp được xem là yếu tố quan trọng nhằm giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế các biến chứng nặng.

Trước những diễn biến ngày càng phức tạp của bệnh phế cầu khuẩn ở trẻ em, theo Tiến sĩ-bác sĩ Nguyễn Hữu Ngọc Tuấn, Giám đốc Y khoa cấp cao Pfizer Việt Nam, tọa đàm nhằm chia sẻ kiến thức y khoa và cập nhật chuyên môn cho cộng đồng y tế. Theo ông, sự đồng hành giữa các chuyên gia y tế và công tác truyền thông sẽ góp phần giúp phụ huynh hiểu rõ hơn về bệnh phế cầu khuẩn cũng như tầm quan trọng của việc tham khảo ý kiến bác sĩ để bảo vệ sức khỏe cho trẻ.