Phát triển kinh tế xã, phường: Khơi thông động lực từ xanh và số

Chính quyến kiến tạo mở đường cho phát triển

Điểm mới nổi bật của Dự thảo Đề án không nằm ở việc bổ sung thêm nhiệm vụ cho chính quyền cơ sở mà ở sự thay đổi căn bản về tư duy phát triển. Nếu trước đây xã, phường chủ yếu thực hiện chức năng quản lý hành chính thì nay sẽ trở thành chủ thể kiến tạo phát triển, tổ chức lại không gian kinh tế và phát huy lợi thế của từng địa phương.

Theo định hướng của Đề án, phát triển kinh tế xã, phường sẽ không còn theo mô hình nhỏ lẻ, phân tán mà chuyển sang phát triển theo không gian. Các cụm thương mại - dịch vụ, cụm làng nghề, nông nghiệp đô thị, logistics, kinh tế số, kinh tế đêm, kinh tế tuần hoàn và kinh tế sáng tạo sẽ được quy hoạch gắn với sử dụng đất, hạ tầng kỹ thuật, giao thông và dân cư. Đây là bước chuyển quan trọng nhằm khắc phục tình trạng phát triển manh mún kéo dài nhiều năm ở khu vực nông thôn và vùng ven đô.

Sự thay đổi này càng có ý nghĩa khi Hà Nội đã vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều xã, phường có quy mô lớn hơn, dân số đông hơn và dư địa phát triển cũng rộng hơn. Điều đó đặt ra yêu cầu chính quyền cơ sở không chỉ giải quyết thủ tục hành chính mà phải chủ động tạo lập môi trường phát triển, thu hút đầu tư, hỗ trợ doanh nghiệp và khai thác hiệu quả các nguồn lực tại chỗ.

Thực tế tại xã Quốc Oai cho thấy tư duy đó đang từng bước được hiện thực hóa. Sau một năm thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, địa phương đã chuyển mạnh từ tư duy “quản lý hành chính” sang “quản trị và kiến tạo phát triển”, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ. Song song với việc đẩy mạnh chuyển đổi số trong điều hành và giải quyết thủ tục hành chính, xã đang khai thác lợi thế cửa ngõ phía Tây Thủ đô, kết nối với Khu Công nghệ cao Hòa Lạc để phát triển nông nghiệp công nghệ cao, logistics và các loại hình dịch vụ mới. Đây cũng chính là cách tiếp cận mà Đề án hướng tới: Mỗi xã, phường phát triển dựa trên lợi thế riêng thay vì áp dụng một mô hình chung.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, chuyển đổi số được xác định là động lực quan trọng. Tuy nhiên, điểm khác biệt của Đề án là kinh tế số không chỉ dừng ở xây dựng chính quyền số mà hướng tới hình thành xã hội số ngay từ cơ sở, trong đó mỗi hộ kinh doanh, hợp tác xã và người dân đều là chủ thể của quá trình chuyển đổi.

Theo định hướng của thành phố, các xã, phường sẽ tập trung chuyển đổi số tại chợ truyền thống, hỗ trợ hộ kinh doanh đưa sản phẩm lên môi trường số, phát triển thương mại điện tử, thanh toán không dùng tiền mặt, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu trên nền tảng số.

Thực tế cho thấy, nhiều mô hình đã mang lại kết quả tích cực. Trong năm 2025, Trung tâm Xúc tiến đầu tư và Hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội (Sở Tài chính) đã phối hợp với nhiều địa phương tổ chức các khóa “Đào tạo khởi sự kinh doanh cho doanh nghiệp nhỏ và vừa”.

Theo Chủ tịch UBND xã Bình Minh Nguyễn Đăng Việt, nhiều sản phẩm đặc trưng của địa phương như bún, miến, bánh cuốn, ô mai... đang từng bước khẳng định vị thế trên thị trường nhờ ứng dụng chuyển đổi số. Sau các khóa đào tạo, các doanh nghiệp nhỏ và hộ kinh doanh đã chủ động lựa chọn những giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế, từ đó đổi mới phương thức sản xuất, mở rộng thị trường tiêu thụ và quảng bá sản phẩm hiệu quả hơn.

Tại xã Phú Xuyên, chuyển đổi số được triển khai theo cách gần gũi hơn với người dân. Lực lượng đoàn viên thanh niên không chỉ hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, cài đặt VNeID, thanh toán không dùng tiền mặt mà còn đồng hành cùng các hộ sản xuất và làng nghề truyền thống tiếp cận thương mại điện tử.

Bà Vũ Thị Hải, người dân xã Phú Xuyên chia sẻ, trước đây sản phẩm đan lưới cước của gia đình chủ yếu bán cho khách quen và thương lái nên thị trường còn hạn chế. Sau khi được hướng dẫn sử dụng Facebook, TikTok, Zalo và livestream bán hàng, việc tiếp cận khách hàng thuận lợi hơn, sản phẩm không còn bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý, doanh số bán hàng cũng tăng lên rõ rệt.

Những câu chuyện tại Quốc Oai, Bình Minh hay Phú Xuyên cho thấy, khi chính quyền đóng vai trò kiến tạo, còn người dân làm chủ công nghệ, chuyển đổi số sẽ không còn là khẩu hiệu mà trở thành động lực trực tiếp tạo việc làm, nâng cao thu nhập và thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển.

Phát huy lợi thế địa phương để hình thành các cực tăng trưởng xanh

Nếu chuyển đổi số giúp mở rộng thị trường và nâng cao năng suất thì phát triển xanh và kinh tế sáng tạo lại tạo ra giá trị gia tăng bền vững. Đây là hai trụ cột bổ trợ cho nhau trong mô hình phát triển mà Đề án hướng tới, giúp mỗi xã, phường khai thác hiệu quả lợi thế riêng thay vì cạnh tranh bằng nguồn lực truyền thống.

Trong bức tranh đó, hệ thống làng nghề được xem là nguồn lực đặc biệt của Hà Nội. Thành phố hiện có 1.350 làng có nghề và làng nghề truyền thống, trong đó 337 làng nghề đã được công nhận, tạo doanh thu khoảng 25.000 tỷ đồng mỗi năm và giải quyết việc làm cho khoảng 800.000 lao động. Đây không chỉ là nền tảng của kinh tế nông thôn mà còn là dư địa lớn để phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế sáng tạo.

Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố hiện có 55 khu, điểm du lịch, trong đó có 27 điểm gắn với du lịch nông nghiệp, nông thôn, làng nghề và sinh thái. Đồng thời, 929 sản phẩm OCOP của các làng nghề đạt từ 3 sao trở lên, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và xây dựng thương hiệu địa phương.

Đặc biệt, việc gốm sứ Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, điêu khắc Sơn Đồng và khảm trai - sơn mài Chuyên Mỹ trở thành thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo toàn cầu đã khẳng định hướng đi đúng của Hà Nội trong việc chuyển từ sản xuất truyền thống sang phát triển dựa trên sáng tạo, thiết kế và giá trị văn hóa.

Theo Bí thư Đảng ủy xã Dân Hòa Mai Xuân Trường, gắn với Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, địa phương xác định bảo tồn không gian làng nghề truyền thống đi đôi với phát triển đô thị xanh và kinh tế xanh. Đối với làng nghề giò chả Ước Lễ, xã không chỉ hướng tới mở rộng sản xuất mà còn quy hoạch không gian trải nghiệm, tái hiện quy trình làm nghề, văn hóa làng nghề và cảnh quan làng quê để phát triển du lịch.

Đó cũng là hướng đi đang được nhiều địa phương của Hà Nội lựa chọn. Những làng nghề như Bát Tràng, Vạn Phúc, Hồng Vân, Phú Vinh, Quất Động, Chuôn Ngọ hay Trạch Xá không còn chỉ là nơi sản xuất hàng hóa mà đang trở thành điểm đến của du khách. Người dân không chỉ bán sản phẩm mà còn bán trải nghiệm, câu chuyện văn hóa và bản sắc địa phương.

Thực tế cho thấy, phát triển du lịch làng nghề mang lại lợi ích kép. Một mặt tạo thêm việc làm, nâng cao thu nhập, mở rộng không gian phát triển cho kinh tế nông thôn; mặt khác góp phần bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống và gìn giữ nghề thủ công. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tiềm năng này, các xã, phường cần tiếp tục đầu tư hạ tầng, bảo tồn di tích, phát triển cảnh quan xanh, đồng thời ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong quảng bá sản phẩm và xây dựng thương hiệu du lịch.

Có thể thấy, điểm cốt lõi của Đề án thí điểm mô hình “Xã, phường xã hội chủ nghĩa” không chỉ là đổi mới mô hình tổ chức chính quyền mà còn là xây dựng một mô hình tăng trưởng mới ngay từ cơ sở. Quốc Oai phát huy lợi thế kết nối để phát triển dịch vụ và nông nghiệp công nghệ cao; Bình Minh đưa đặc sản lên nền tảng số; Phú Xuyên ứng dụng thương mại điện tử cho làng nghề; Dân Hòa khai thác giá trị văn hóa của làng nghề Ước Lễ để phát triển du lịch. Mỗi địa phương có một hướng đi khác nhau nhưng đều gặp nhau ở mục tiêu lấy chuyển đổi số, phát triển xanh và đổi mới sáng tạo làm động lực tăng trưởng.