Phát huy giá trị Hiến pháp năm 1946, xây dựng Nhà nước pháp quyền vì nhân dân

Dự lễ kỷ niệm có Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm; các ủy viên Bộ Chính trị: Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng; Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn; Thường trực Ban Bí thư Trung ương Đảng Trần Cẩm Tú; Bí thư Trung ương Đảng, Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Bùi Thị Minh Hoài.

Cùng dự lễ kỷ niệm còn có các đồng chí ủy viên Bộ Chính trị, ủy viên Ban Bí thư; các đồng chí Phó Chủ tịch Quốc hội, ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội; các đồng chí Phó Thủ tướng Chính phủ, thành viên Chính phủ, bộ trưởng, trưởng ngành; các đồng chí ủy viên Trung ương Đảng, lãnh đạo các ban, bộ, ngành, cơ quan, đoàn thể Trung ương và toàn thể các vị đại biểu Quốc hội khóa XVI.

Hiến pháp năm 1946 đặt nền móng cho nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

Phát biểu tại lễ kỷ niệm, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, đây là dịp nhìn lại chặng đường lập hiến của đất nước, khẳng định trách nhiệm tiếp tục xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước thành kính tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại, lãnh tụ thiên tài của Đảng và dân tộc, Anh hùng giải phóng dân tộc, Nhà văn hóa kiệt xuất, người đã đặt nền móng cho Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và nền lập hiến Việt Nam, đồng thời bày tỏ sự tri ân sâu sắc đối với Quốc hội khóa I cùng các thế hệ đại biểu Quốc hội qua các nhiệm kỳ đã có những cống hiến, hy sinh to lớn cho đất nước.

Nhắc lại tư tưởng lập hiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết, trong quá trình tìm đường cứu nước, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã sớm đề cao vai trò của Hiến pháp, pháp luật. Trong "Việt Nam yêu cầu ca", Người đã viết: “Bảy xin Hiến pháp ban hành/Trăm điều phải có thần linh pháp quyền”. Tư tưởng ấy thể hiện yêu cầu bảo đảm quyền độc lập, tự do, dân chủ của nhân dân bằng Hiến pháp, pháp luật.

Ngay sau khi giành được độc lập, giữa muôn vàn khó khăn, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng việc tổ chức Tổng tuyển cử, xây dựng Hiến pháp. Bởi nền độc lập phải được củng cố bằng một nhà nước có cơ sở pháp lý vững chắc; nhân dân vừa thoát khỏi thân phận nô lệ phải được xác lập địa vị người chủ đất nước.

Ngày 9-11-1946, tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa I đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Tinh thần đoàn kết toàn dân, bảo đảm các quyền tự do, dân chủ và xây dựng một chính quyền mạnh mẽ, sáng suốt của nhân dân được xác lập thành những nguyên tắc nền tảng của Nhà nước mới.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, giá trị sâu xa của sự kiện lịch sử này là gắn thành quả độc lập dân tộc với quyền làm chủ của nhân dân và việc tổ chức chính quyền bằng Hiến pháp. Tinh thần đại đoàn kết được kết tinh cùng nguyên tắc bình đẳng công dân, bảo đảm quyền dân chủ, tạo cơ sở pháp lý để tập hợp sức mạnh toàn dân trong sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Sức mạnh của Nhà nước bắt nguồn từ nhân dân và phải được sử dụng để phụng sự nhân dân”. Sự tin tưởng, tham gia và giám sát của nhân dân tạo nên sức mạnh để Nhà nước hoàn thành trọng trách. Đó là di sản quan trọng của Hiến pháp năm 1946 đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay.

Qua các giai đoạn cách mạng, những giá trị cốt lõi của Hiến pháp năm 1946 được kế thừa, phát triển trong quá trình xây dựng, hoàn thiện Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Hiến pháp năm 2013 và việc sửa đổi, bổ sung một số điều vào năm 2025 tiếp tục thể chế hóa những bước phát triển trong nhận thức và thực tiễn tổ chức quyền lực nhà nước. Trong tiến trình ấy, quyền con người, quyền công dân ngày càng được coi trọng; tổ chức và hoạt động của Nhà nước từng bước được đổi mới.

Quốc hội qua các nhiệm kỳ đã có những đóng góp quan trọng trong thể chế hóa đường lối của Đảng, hoàn thiện pháp luật, giám sát hoạt động của Nhà nước, chuyển tải ý chí, nguyện vọng của nhân dân thành những quyết sách quốc gia.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định, kỷ niệm 80 năm ngày thông qua bản Hiến pháp đầu tiên cũng là dịp tiếp tục phát huy những giá trị nền tảng của nền lập hiến Việt Nam: Độc lập dân tộc gắn với quyền làm chủ của nhân dân; quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, được tổ chức, thực hiện theo Hiến pháp và pháp luật.

Kế thừa di sản lập hiến đòi hỏi phải kiên định những giá trị nền tảng, đồng thời chủ động đổi mới trên cơ sở tổng kết thực tiễn. Sự ổn định của các giá trị, nguyên tắc nền tảng bảo đảm tính liên tục trong tổ chức, hoạt động của Nhà nước, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để người dân, doanh nghiệp yên tâm xây dựng và thực hiện các kế hoạch lâu dài. Việc nghiên cứu hoàn thiện Hiến pháp phải được chuẩn bị thấu đáo, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước và củng cố niềm tin của nhân dân.

Nghiên cứu, đề xuất sửa đổi tổng thể Hiến pháp trên cơ sở tổng kết thực tiễn

Đề cập yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho biết, Đại hội XIV của Đảng đã xác định những nhiệm vụ lớn để thực hiện các mục tiêu phát triển đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ đang làm thay đổi sâu sắc đời sống và phương thức quản trị, môi trường quốc tế biến động phức tạp, đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực tự chủ và bảo vệ Tổ quốc, đất nước cần thể chế đồng bộ, khả thi và bộ máy đủ năng lực tổ chức thực hiện hiệu quả đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, đưa các mục tiêu phát triển thành kết quả cụ thể.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhắc lại, Nghị quyết số 27-NQ/TW đặt ra yêu cầu tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; Nghị quyết số 66-NQ/TW xác định đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật là nhiệm vụ trọng tâm để đột phá về thể chế. Việc thực hiện các chủ trương này phải gắn với nâng cao năng lực quản trị, phát huy dân chủ, bảo vệ công lý, quyền con người và quyền công dân.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, dù đạt nhiều kết quả quan trọng, thực tiễn vẫn tồn tại khoảng cách giữa quy định và thực thi, giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực, năng lực đáp ứng. Ở một số nơi, trách nhiệm chưa rõ, phối hợp thiếu chặt chẽ, quyền lợi chính đáng của người dân chậm được giải quyết. Điều này đòi hỏi phải hoàn thiện đồng bộ cơ chế thực hiện quyền lực, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.

Trong vận hành mô hình tổ chức bộ máy mới, cần sử dụng hiệu quả thẩm quyền, bảo đảm công việc thông suốt, nâng cao chất lượng phục vụ; đồng thời, bảo đảm Hiến pháp được thực hiện nhất quán trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Trên tinh thần đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị tập trung thực hiện ba định hướng lớn.

Thứ nhất, bảo đảm Hiến pháp được tôn trọng và thực hiện nghiêm; chủ động nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện Hiến pháp. Theo đó, mọi hoạt động xây dựng pháp luật, tổ chức bộ máy và thực thi quyền lực nhà nước phải tuân thủ Hiến pháp. Mọi cơ quan, người có thẩm quyền phải hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật và chịu trách nhiệm về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước chỉ rõ, Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội cần đề cao trách nhiệm bảo đảm tính hợp hiến của hệ thống pháp luật. Việc thẩm tra, thảo luận, quyết định chính sách phải được xem xét đầy đủ căn cứ hiến định, nhất là những vấn đề liên quan đến tổ chức quyền lực, quyền con người, quyền công dân. Cùng với đó, cần tăng cường giám sát việc tuân theo Hiến pháp, kịp thời phát hiện, xử lý hoặc kiến nghị xử lý vi phạm theo thẩm quyền. Việc xử lý phải gắn với khắc phục hậu quả và làm rõ trách nhiệm.

Đáng chú ý, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu thực hiện định hướng của Bộ Chính trị tại Kết luận số 17, tổ chức tốt việc tổng kết thi hành Hiến pháp năm 2013, chuẩn bị cơ sở lý luận và thực tiễn để nghiên cứu, đề xuất sửa đổi tổng thể Hiến pháp.

Việc tổng kết phải đánh giá cả những nội dung được sửa đổi, bổ sung năm 2025, làm rõ những giá trị cần kế thừa và những vấn đề cần hoàn thiện. Quá trình này phải đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, phát huy trí tuệ của nhân dân, được tiến hành khoa học, dân chủ, thận trọng, đúng thẩm quyền và trình tự hiến định.

Đại biểu Quốc hội phải gắn bó với cử tri, phản ánh trung thực nguyện vọng chính đáng của cử tri

Định hướng thứ hai được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt ra là tiếp tục phát huy quyền làm chủ của nhân dân, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Quyền làm chủ của nhân dân phải được bảo đảm trong việc tham gia xây dựng chính sách, giám sát hoạt động công quyền và quyết định những vấn đề theo quy định của Hiến pháp và pháp luật.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trọng trách ấy phải được thể hiện bằng những quyết sách vì lợi ích của nhân dân và sự phát triển lâu dài của đất nước.

Đối với các đại biểu Quốc hội, cần gắn bó với cử tri, phản ánh trung thực nguyện vọng chính đáng, đồng thời xem xét những vấn đề từ lợi ích chung của đất nước. Việc tiếp nhận kiến nghị phải gắn với theo dõi, giám sát kết quả giải quyết.

Cùng với đó, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội cần nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội. Các cơ quan nhà nước phải tiếp thu, giải trình rõ ràng ý kiến của nhân dân, kịp thời chấn chỉnh hoạt động và khắc phục vi phạm.

Định hướng thứ ba là không ngừng nâng cao chất lượng thể chế và những quyết sách quốc gia trên nền tảng Hiến pháp, đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu việc hoàn thiện pháp luật phải cụ thể hóa đầy đủ các nguyên tắc hiến định, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống pháp luật và sự gắn kết giữa các lĩnh vực. Đặc biệt, “không để quy định này mở đường, quy định khác lại tạo ra rào cản”.

Quốc hội cần nâng cao chất lượng quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, đặt mỗi quyết sách trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia. Các quyết định về ngân sách, đầu tư, sử dụng tài nguyên phải tính đầy đủ hiệu quả, khả năng cân đối nguồn lực và tác động đến các nhóm xã hội.

Nhấn mạnh trách nhiệm đối với sự phát triển bền vững, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ: "Phát triển hôm nay phải tạo thêm năng lực cho ngày mai, không để lợi ích trước mắt làm tổn hại môi trường, sự ổn định và cơ hội của các thế hệ”.

Đối với quy trình xây dựng và quyết định chính sách, việc trình, thẩm tra và thảo luận chính sách phải dựa trên căn cứ thực tiễn, đánh giá đầy đủ tác động, làm rõ các lựa chọn và điều kiện thực hiện.

Chính phủ, các cơ quan trình chính sách và cơ quan thẩm tra phải chịu trách nhiệm về đề xuất, kiến nghị của mình, bảo đảm khách quan, có chính kiến; ngăn ngừa lợi ích cục bộ chi phối, làm sai lệch mục tiêu chính sách.

Trong quyết định những vấn đề đối ngoại quan trọng, Quốc hội cần bảo đảm lợi ích quốc gia, dân tộc, tăng cường năng lực tự chủ và cơ sở pháp lý cho hội nhập, thực hiện nghiêm các cam kết quốc tế.

Cùng với việc nâng cao chất lượng quyết sách, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu Quốc hội giám sát chặt chẽ kết quả thực hiện các quyết sách lớn, việc sử dụng nguồn lực và trách nhiệm thực thi. Đặc biệt, phải phân biệt rõ bất cập của chính sách với hạn chế trong tổ chức thực hiện. Những vướng mắc qua hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án phải được tổng hợp để kiến nghị hoàn thiện pháp luật. Các kiến nghị giám sát phải rõ nội dung khắc phục, trách nhiệm và thời hạn thực hiện, bảo đảm hoạt động giám sát gắn với kết quả thực chất.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, 80 năm trước, Quốc hội khóa I đã kết tinh ý chí, trí tuệ và khát vọng của nhân dân trong bản Hiến pháp đầu tiên. Trách nhiệm của thế hệ hôm nay là tiếp tục phát huy những di sản ấy bằng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa liêm chính, có năng lực hành động, kiến tạo phát triển và chịu trách nhiệm trước nhân dân; bằng những quyết sách bảo vệ lợi ích quốc gia và mở rộng cơ hội phát triển cho các thế hệ mai sau.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm bày tỏ tin tưởng rằng, dưới sự lãnh đạo của Đảng, với sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, Quốc hội cùng các cơ quan trong bộ máy nhà nước sẽ hoàn thành trọng trách của mình.

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định: “Tinh thần của Hiến pháp năm 1946 phải được thể hiện trong cách thực thi quyền lực, sự tận tâm phục vụ cuộc sống ngày càng tốt đẹp của nhân dân”. Đó là sự tiếp nối xứng đáng di sản lập hiến, góp phần xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.

Quyết tâm đổi mới mạnh mẽ tư duy, nâng cao chất lượng lập hiến, lập pháp

Phát biểu tiếp thu ý kiến chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn trân trọng cảm ơn và khẳng định Quốc hội sẽ nghiêm túc tiếp thu đầy đủ những ý kiến chỉ đạo toàn diện, sâu sắc của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước.

Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhân kỷ niệm 80 năm ngày Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã khẳng định những giá trị to lớn của Hiến pháp năm 1946 trên cả phương diện kỹ thuật lập hiến và tư tưởng, chính trị, pháp lý; đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới hoạt động lập hiến, lập pháp trong thời gian tới.

Theo Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, hơn 80 năm qua, Quốc hội không ngừng đổi mới tư duy, phương thức hoạt động, ban hành 5 bản Hiến pháp và gần 700 đạo luật. Mỗi văn bản đều gắn với vận mệnh đất nước, phản ánh sự kết hợp giữa ý Đảng, lòng dân, kết tinh niềm tin và nguyện vọng chính đáng của nhân dân.

Thực hiện nhiệm vụ Đại hội XIV của Đảng đề ra về nghiên cứu sửa đổi tổng thể Hiến pháp năm 2013, xác định xây dựng và thi hành pháp luật là “đột phá của đột phá”, Quốc hội sẽ tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy và hành động, nâng cao chất lượng công tác lập hiến, lập pháp; chủ động hoàn thiện thể chế, nghiên cứu, quyết định những vấn đề mới, khó, chưa có tiền lệ, tạo động lực cho đổi mới sáng tạo và phát triển đất nước nhanh, bền vững.

Chủ tịch Quốc hội khẳng định, với sự lãnh đạo của Đảng, sự ủng hộ của nhân dân và sự phối hợp của các cơ quan, tổ chức, Quốc hội khóa XVI quyết tâm hoàn thành tốt nhiệm vụ, xứng đáng với niềm tin của Đảng, Nhà nước và nhân dân; góp phần hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội.