80 năm Hiến pháp đầu tiên: Quốc hội đổi mới vì lợi ích của nhân dân

Kỷ niệm 80 năm dấu mốc lịch sử này là dịp nhìn lại trách nhiệm của Quốc hội hôm nay trong việc tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động, xứng đáng là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân; khẳng định sức sống của tư tưởng Quốc hội của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Từ bản Hiến pháp đầu tiên đến nền tảng của Nhà nước pháp quyền

Ngày 9-11-1946 là một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử lập hiến, lập pháp của dân tộc. Chỉ hơn một năm sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, giữa muôn vàn khó khăn, thách thức của một đất nước vừa giành được độc lập, chính quyền cách mạng còn non trẻ phải đối mặt với thù trong, giặc ngoài, Quốc hội khóa I đã hoàn thành một nhiệm vụ có ý nghĩa lịch sử, đó là thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Không đơn thuần là việc ban hành một văn bản pháp luật có hiệu lực cao nhất, đây là sự khẳng định mạnh mẽ về mặt pháp lý chủ quyền quốc gia, nền độc lập, toàn vẹn lãnh thổ và quyền làm chủ của Nhân dân Việt Nam. Từ một dân tộc từng chịu cảnh mất nước, không có Hiến pháp, người dân không được hưởng những quyền tự do dân chủ cơ bản, Việt Nam đã xây dựng được một bản Hiến pháp của chính mình, thể hiện ý chí, nguyện vọng và khát vọng của cả dân tộc về một quốc gia độc lập, tự do, dân chủ.

Ngay trong phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ ngày 3-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập nhiệm vụ tổ chức Tổng tuyển cử và xây dựng Hiến pháp. Người chỉ rõ, dưới chế độ quân chủ chuyên chế rồi chế độ thực dân, nước ta không có Hiến pháp, nhân dân không được hưởng quyền tự do dân chủ; vì vậy, phải xây dựng một bản Hiến pháp dân chủ.

Tư tưởng ấy nhanh chóng được cụ thể hóa bằng những bước đi quyết liệt. Ngày 20-9-1945, Ban dự thảo Hiến pháp gồm bảy thành viên do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu được thành lập. Tiếp đó, ngày 6-1-1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử nước ta được tổ chức, bầu ra Quốc hội khóa I. Lần đầu tiên, người dân Việt Nam, không phân biệt nam nữ, giàu nghèo, dân tộc, tôn giáo, trực tiếp thực hiện quyền làm chủ thông qua lá phiếu lựa chọn những người đại diện cho mình trong cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất.

Tại kỳ họp thứ hai, sau quá trình thảo luận dân chủ, thẳng thắn, ngày 9-11-1946, Quốc hội đã thông qua Hiến pháp gồm Lời nói đầu, 7 chương và 70 điều. Lời nói đầu xác định ba nguyên tắc nền tảng: Đoàn kết toàn dân, không phân biệt giống nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo; bảo đảm các quyền tự do dân chủ; thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân.

Giá trị tiến bộ của Hiến pháp năm 1946 còn thể hiện ở những quy định cụ thể về quyền bình đẳng trước pháp luật, quyền tự do ngôn luận, tín ngưỡng, hội họp, đi lại và quyền tư hữu tài sản. Hiến pháp dành sự quan tâm đến các nhóm cần được bảo vệ, hỗ trợ như đồng bào dân tộc thiểu số, phụ nữ, người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em và học sinh nghèo. Những quy định ấy cho thấy tư tưởng xây dựng Nhà nước không chỉ dừng ở việc thiết lập bộ máy quản lý mà còn đặt ra trách nhiệm bảo vệ quyền lợi, chăm lo đời sống và tạo điều kiện phát triển cho người dân.

Từ Hiến pháp năm 1946, đất nước đã có thêm bốn bản Hiến pháp, gắn với những giai đoạn phát triển khác nhau. Hiến pháp năm 1959 gắn với công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nước; Hiến pháp năm 1980 ra đời sau khi đất nước thống nhất; Hiến pháp năm 1992, được sửa đổi, bổ sung năm 2001, gắn với công cuộc Đổi mới và sự phát triển của nền kinh tế nhiều thành phần.

Đến Hiến pháp năm 2013, lần đầu tiên quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân được quy định thành một chương riêng, tiếp tục khẳng định yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Năm 2025, Hiến pháp năm 2013 được sửa đổi, bổ sung để đáp ứng yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Qua các thời kỳ, những giá trị cốt lõi của Hiến pháp năm 1946 tiếp tục được kế thừa, phát triển. Nguyên tắc tất cả quyền lực Nhà nước thuộc về nhân dân luôn được khẳng định; quyền con người, quyền công dân ngày càng được hoàn thiện; tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước từng bước được đổi mới theo hướng hiện đại, hiệu lực, hiệu quả.

Quốc hội của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

80 năm sau ngày thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, tinh thần Quốc hội của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân tiếp tục được khẳng định trong tổ chức, hoạt động của Quốc hội Việt Nam. Nếu năm 1946, nhiệm vụ trọng tâm là xác lập nền tảng pháp lý cho một Nhà nước độc lập, dân chủ, thì hôm nay, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đặt ra là xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, hiện đại, tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế, khơi thông nguồn lực và tạo động lực cho phát triển nhanh, bền vững.

Bản chất của Quốc hội không chỉ được thể hiện ở vị trí, chức năng, nhiệm vụ theo Hiến pháp và pháp luật, mà quan trọng hơn là ở khả năng phản ánh trung thực ý chí, nguyện vọng của nhân dân; chuyển tải những vấn đề từ thực tiễn cuộc sống thành chính sách, pháp luật; giám sát việc thực thi quyền lực Nhà nước và bảo đảm các quyết sách cuối cùng hướng tới lợi ích quốc gia, dân tộc và nhân dân.

Đây cũng chính là yêu cầu xuyên suốt đối với kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI đang diễn ra tại Thủ đô Hà Nội. Trong bối cảnh đất nước đứng trước những yêu cầu mới về hoàn thiện thể chế, đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm an sinh xã hội, mỗi nội dung được Quốc hội xem xét, thảo luận, quyết định đều có tác động trực tiếp hoặc lâu dài đến đời sống người dân, hoạt động của doanh nghiệp và triển vọng phát triển của đất nước.

Vì vậy, tinh thần Quốc hội của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân cần được thể hiện trước hết trong chất lượng hoạt động lập pháp. Một đạo luật không chỉ cần bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất của hệ thống pháp luật, mà còn phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, có tính khả thi, dễ tiếp cận, dễ thực hiện và thực sự giải quyết được những vấn đề đặt ra trong cuộc sống.

Thực tiễn phát triển đất nước cho thấy, thể chế vừa là nền tảng, vừa là động lực quan trọng của phát triển. Những điểm nghẽn về cơ chế, chính sách nếu không được nhận diện và tháo gỡ kịp thời sẽ làm chậm quá trình huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực; ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh cũng như cơ hội phát triển của người dân và doanh nghiệp. Ngược lại, một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định, có tính dự báo cao sẽ tạo niềm tin, khuyến khích đổi mới sáng tạo, giải phóng sức sản xuất và phát huy mọi nguồn lực xã hội.

Trong quá trình đó, vai trò của đại biểu Quốc hội có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đại biểu không chỉ tham gia biểu quyết những vấn đề thuộc thẩm quyền của Quốc hội, mà còn phải thực sự là cầu nối giữa cử tri với nghị trường; chủ động nắm bắt tâm tư, nguyện vọng, những khó khăn, vướng mắc từ cơ sở để phản ánh trong quá trình xây dựng chính sách. Mỗi ý kiến phát biểu, mỗi đề xuất sửa đổi, bổ sung một quy định pháp luật cần xuất phát từ thực tiễn và hướng tới lợi ích chung.

Đối với Quốc hội hôm nay, tinh thần đó càng cần được phát huy trong bối cảnh yêu cầu xây dựng pháp luật ngày càng cao, các vấn đề kinh tế - xã hội ngày càng phức tạp và tốc độ thay đổi của khoa học, công nghệ ngày càng nhanh. Mỗi quyết sách cần được xem xét thấu đáo trên cơ sở đánh giá đầy đủ tác động, lắng nghe ý kiến chuyên gia, nhà khoa học, cộng đồng doanh nghiệp và người dân; tránh tình trạng quy định thiếu tính khả thi, chồng chéo hoặc tạo thêm gánh nặng không cần thiết cho xã hội.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, yêu cầu xây dựng Quốc hội hiện đại, chuyên nghiệp, công khai và minh bạch cũng ngày càng rõ nét. Việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động nghị trường, nâng cao chất lượng thông tin, mở rộng các kênh tiếp nhận ý kiến cử tri sẽ góp phần tăng cường sự kết nối giữa Quốc hội với nhân dân.

Kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội thông qua Hiến pháp đầu tiên cũng gắn với Ngày Pháp luật Việt Nam 9-11, càng nhấn mạnh yêu cầu thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong toàn xã hội. Hiến pháp có vị trí pháp lý cao nhất, nhưng giá trị của Hiến pháp chỉ được khẳng định đầy đủ khi mọi cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân đều nghiêm túc tuân thủ; khi quyền và lợi ích hợp pháp của người dân được bảo vệ; khi mọi người bình đẳng trước pháp luật, không có ngoại lệ.

80 năm trước, Quốc hội khóa I đã đặt nền móng cho một Nhà nước của nhân dân bằng bản Hiến pháp đầu tiên. 80 năm sau, trách nhiệm của Quốc hội hôm nay là tiếp tục làm cho những giá trị ấy thấm sâu vào đời sống, được cụ thể hóa bằng những thể chế tiến bộ, những quyết sách đúng đắn và một bộ máy Nhà nước thực sự gần dân, trọng dân, hiểu dân, có trách nhiệm với dân.