Những "nút thắt" cần lưu ý khi thực thi Luật Bảo hiểm xã hội

Để bảo đảm quyền lợi cho người lao động và tránh các rủi ro pháp lý, các doanh nghiệp và đặc biệt là nhóm đối tượng mới - chủ hộ kinh doanh - cần nắm vững các quy định về đối tượng tham gia, thời hạn đóng nộp và các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi chậm đóng, trốn đóng.

Mở rộng diện bao phủ: Chủ hộ kinh doanh chính thức "vào lưới" an sinh

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất hiện nay là việc mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc đối với chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh. Đây được xem là giải pháp chiến lược nhằm hiện thực hóa mục tiêu bao phủ an sinh xã hội toàn diện của thành phố.

Theo số liệu từ Báo cáo kết quả thực hiện công tác tháng 11-2025 của BHXH thành phố Hà Nội, tính đến hết tháng 11, số người tham gia BHXH bắt buộc trên toàn địa bàn đạt 2.369.190 người (chiếm 47,94% lực lượng lao động trong độ tuổi). Dù con số này đã tăng hơn 200.000 người so với cuối năm 2024, nhưng vẫn còn dư địa rất lớn từ khối kinh tế cá thể.

Chuyên gia Ngô Trung Tứ - Phó Trưởng phòng Quản lý thu và Phát triển người tham gia (BHXH Hà Nội) lưu ý: "Chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc theo quy định của Chính phủ và đồng thời cũng thuộc diện tham gia bảo hiểm y tế (BHYT) bắt buộc".

Đặc biệt, đối với những chủ hộ lo ngại về thời gian đóng, ông Tứ làm rõ thêm: Trường hợp chủ hộ đóng BHXH chưa đủ 15 năm mà đã đủ tuổi nghỉ hưu thì vẫn được giải quyết hưởng BHXH một lần theo quy định.

Thực tế kiểm tra cho thấy, nhiều doanh nghiệp vẫn còn lúng túng hoặc cố tình "lách" luật bằng cách sử dụng các tên gọi như "hợp đồng thời vụ" để không đóng bảo hiểm. Tuy nhiên, Luật BHXH 2024 đã siết chặt quy định này. Chỉ cần người lao động làm việc theo hợp đồng từ đủ 1 tháng trở lên (kể cả làm việc không trọn thời gian) và có mức lương bằng hoặc cao hơn mức tham chiếu - hiện là 2,34 triệu đồng/tháng - thì doanh nghiệp bắt buộc phải đăng ký tham gia BHXH.

Đối với lao động là công dân nước ngoài, nghĩa vụ đóng BHXH và BHYT phát sinh khi họ làm việc theo hợp đồng xác định thời hạn từ đủ 12 tháng trở lên. Việc hiểu sai quy định này có thể dẫn đến những hệ lụy tài chính nghiêm trọng cho đơn vị khi bị thanh tra, kiểm tra.

Một nghiệp vụ quan trọng mà kế toán doanh nghiệp cần lưu ý là cơ chế phân bổ tiền đóng bảo hiểm. Khi doanh nghiệp nộp tiền, cơ quan BHXH sẽ không phân bổ dàn trải mà thực hiện theo thứ tự ưu tiên nghiêm ngặt.

Bà Phạm Thị Nhị - Phó Trưởng phòng Chế độ BHYT (BHXH Hà Nội) phân tích: "Khi nhận được tiền đóng, cơ quan BHXH sẽ ưu tiên thu đủ số tiền cho những người đủ điều kiện hưởng chế độ hoặc chấm dứt hợp đồng lao động trước để kịp thời giải quyết quyền lợi cho họ. Sau đó, số tiền còn lại mới được phân bổ lần lượt cho BHYT, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) và cuối cùng mới là các quỹ thành phần của BHXH như ốm đau, thai sản, hưu trí".

Sự ưu tiên dành cho BHYT nhằm bảo đảm thẻ bảo hiểm của người lao động có giá trị sử dụng liên tục cho việc khám, chữa bệnh. Nếu doanh nghiệp vẫn còn nợ tiền, thẻ BHYT của người lao động sẽ không được gia hạn giá trị sử dụng. Trong trường hợp này, người sử dụng lao động phải hoàn trả toàn bộ chi phí khám, chữa bệnh cho người lao động nếu phát sinh trong thời gian chậm đóng.

Chế tài nghiêm khắc: Phân định rõ "chậm đóng" và "trốn đóng"

Luật BHXH 2024 và Luật BHYT 2024 đã phân định rõ ràng giữa hành vi chậm đóng và trốn đóng để áp dụng các chế tài phù hợp. Đây là "lời cảnh báo" nặng ký đối với các đơn vị cố tình chây bẩy nợ đọng.

Theo ông Nguyễn Công Định - Phó Giám đốc BHXH thành phố Hà Nội, ngoài việc phải nộp đủ số tiền nợ gốc, đơn vị vi phạm phải nộp thêm số tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng, trốn đóng. Đáng chú ý, riêng với hành vi trốn đóng, người sử dụng lao động còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Tính đến hết tháng 11-2025, số tiền chậm đóng BHXH phải tính lãi tại Hà Nội là 1.945,7 tỷ đồng (tỷ lệ 2,41%). Để xử lý tình trạng này, BHXH thành phố đã phối hợp liên ngành làm việc với 2.599 đơn vị, thu hồi được 48,4% số tiền nợ. Qua công tác thanh tra chuyên ngành, cơ quan chức năng đã lập biên bản và kiến nghị xử phạt vi phạm hành chính đối với 19 đơn vị với tổng số tiền xử phạt hơn 2,7 tỷ đồng.

Chuyên gia Chu Quang Dũng - Phó Trưởng phòng Thanh tra - Kiểm tra nhấn mạnh: "Cơ quan BHXH có quyền yêu cầu người sử dụng lao động xuất trình sổ quản lý lao động, bảng lương và các tài liệu liên quan. Nếu đơn vị cố tình trì hoãn hoặc cung cấp thiếu hồ sơ, có thể bị coi là cản trở hoạt động thanh tra và bị cưỡng chế theo quy định".

Trong bối cảnh Hà Nội đang đẩy mạnh chuyển đổi số theo Đề án 06 của Chính phủ, việc thực hiện thủ tục BHXH đã trở nên thuận tiện hơn bao giờ hết. Nói cách khác, số hóa và cải cách thủ tục chính là giải pháp hiệu quả cho doanh nghiệp, và BHXH thành phố khuyến khích các đơn vị sử dụng 100% giao dịch điện tử.

Báo cáo tháng 11 cho thấy, tỷ lệ giải quyết hồ sơ đúng hạn của thành phố đạt mức ấn tượng, chỉ có 0,94% hồ sơ chậm muộn trong tháng 11. Điều này chứng minh rằng, nếu doanh nghiệp chủ động tương tác qua môi trường điện tử, mọi vướng mắc sẽ được xử lý rất nhanh chóng. Đơn vị cần lưu ý: Việc đăng ký tăng lao động phải được thực hiện trong vòng 30 ngày kể từ ngày phát sinh quan hệ lao động để bảo đảm đúng quy định.

Việc thực thi chính sách BHXH, BHYT không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là trách nhiệm xã hội, là nền tảng để doanh nghiệp phát triển bền vững và giữ chân người lao động. Với sự quyết liệt trong công tác quản lý và những chế tài mới của Luật BHXH 2024, các chủ hộ kinh doanh và doanh nghiệp tại Hà Nội cần chủ động cập nhật kiến thức, thực hiện đóng nộp đúng - đủ - kịp thời.

Để được hỗ trợ, bạn đọc và các đơn vị có thể truy cập Cổng thông tin điện tử BHXH thành phố tại địa chỉ: www.hanoi.baohiemxahoi.gov.vn hoặc qua trang Zalo/Fanpage chính thức của Bảo hiểm xã hội thành phố Hà Nội.