Ngày 24-11 trở thành Ngày Văn hóa Việt Nam có thể xem là chủ trương, chính sách thể hiện nhất quán tinh thần nhân văn của Đảng và Nhà nước nhằm tôn vinh văn hóa Việt Nam, thúc đẩy đại đoàn kết toàn dân tộc. Dưới góc nhìn kinh tế, Ngày Văn hóa Việt Nam không đơn thuần là một ngày nghỉ lễ bổ sung, mà còn là cơ chế thiết thực thúc đẩy tiêu dùng các sản phẩm công nghiệp văn hóa.

Một ngày lễ đặc biệt
Tám mươi năm trước, ngày 24-11-1946, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất khai mạc tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Dịp này, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu luận điểm “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, xác lập vị thế của văn hóa trong sự nghiệp kiến thiết đất nước. Việc Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị lấy ngày 24-11 lịch sử ấy làm Ngày Văn hóa Việt Nam hằng năm là nhằm tiếp nối mạch tư tưởng xuyên suốt tám thập kỷ qua.
Đặc biệt đáng quý, đây là lần đầu tiên có một ngày nghỉ hưởng nguyên lương dành riêng cho văn hóa, để mỗi người lao động có thời gian nghỉ ngơi, sum họp gia đình và thụ hưởng văn hóa; đồng thời khuyến khích, động viên đội ngũ văn nghệ sĩ sáng tạo, thể hiện sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước đối với đời sống tinh thần của nhân dân.
Nhìn từ khía cạnh kinh tế, việc ngày 24-11 là ngày nghỉ lễ và người lao động được hưởng nguyên lương cũng không đơn thuần là một chính sách mang ý nghĩa văn hóa, mà còn hàm chứa giá trị kinh tế - xã hội rõ nét, thể hiện tư duy lấy người dân làm trung tâm trong hoạch định và thực thi chính sách. Chính sách khẳng định vai trò chủ thể của người dân thông qua việc trao cho họ thêm nguồn lực khan hiếm nhất - thời gian. Khi được bảo đảm quyền chủ động sử dụng quỹ thời gian ấy, mỗi người dân có thêm điều kiện để tham gia, thụ hưởng và trực tiếp đóng góp vào đời sống văn hóa, xã hội.
Ba điều kiện của tiêu dùng văn hóa
Những đột phá thể chế về phát triển văn hóa gần đây chủ yếu hướng vào năng lực sản xuất. Ví dụ như Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội ấn định mức chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước. Hay như Điều 26 Luật Thủ đô năm 2026 đưa dự án thành lập trung tâm công nghiệp văn hóa vào nhóm được ưu đãi đầu tư. Hướng đi ấy đúng và cần thiết, bởi nền tảng vật chất của công nghiệp văn hóa nước ta còn mỏng.
Tuy nhiên, năng lực sản xuất chỉ chuyển hóa thành tăng trưởng khi có người mua. Một thiết chế mới sẽ trở thành gánh nặng vận hành nếu công chúng thiếu thời gian, thói quen và khả năng chi trả để sử dụng. Rủi ro lớn nhất của việc chỉ tập trung đầu tư vào phía cung chính là việc công trình, thiết chế hoạt động dưới công suất.
Tiêu dùng văn hóa không chỉ xuất phát từ nhu cầu, mong muốn của mỗi cá nhân, mà còn phụ thuộc vào sự hội tụ của ba điều kiện cơ bản, gồm thời gian rỗi, thu nhập khả dụng, thói quen và thị hiếu văn hóa. Đây là những yếu tố có mối quan hệ tương hỗ, cùng quyết định khả năng chuyển hóa nhu cầu văn hóa thành hành vi tiêu dùng thực tế. Khi một trong những điều kiện chưa được đáp ứng, nhu cầu văn hóa, dù hiện hữu, vẫn có thể chỉ dừng lại ở dạng tiềm năng, chưa thể trở thành hoạt động thụ hưởng cụ thể.
Thói quen tiêu dùng văn hóa hình thành qua sự lặp đi lặp lại, chứ không qua một lần vận động, phong trào. Chính sách miễn, giảm phí tham quan theo Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội và nhiều sự kiện, hoạt động được miễn phí, giảm giá trong dịp 24-11 này mang ý nghĩa khuyến khích người dân tiếp cận các hoạt động văn hóa, góp phần hạ thấp rào cản chi phí của lần trải nghiệm đầu tiên. Khi cơ hội tiếp cận được mở rộng, trải nghiệm ban đầu có điều kiện chuyển hóa thành sự quan tâm, lựa chọn và tham gia thường xuyên hơn.
Nhu cầu tiêu dùng văn hóa và sức lan tỏa kinh tế của các sự kiện nghệ thuật quy mô lớn đã được thể hiện rõ qua concert BIGBANG 2026-2027 World Tour tại Hà Nội, diễn ra trong hai đêm 24 và 25-10 vừa qua. Theo số liệu được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội công bố, chương trình đã thu hút khoảng 90.000 lượt khán giả trong nước và quốc tế. Riêng trong hai ngày 23 và 24-10, Hà Nội đón khoảng 220.000 lượt khách du lịch, trong đó có 67.900 lượt khách quốc tế; tổng thu từ khách du lịch trong dịp này ước đạt 750 tỷ đồng.
Không thể quy toàn bộ doanh thu du lịch trong thời gian này cho riêng concert của BIGBANG, cũng không nên lấy một trường hợp cá biệt để đại diện cho toàn bộ thị trường. Tuy nhiên, những con số trên gợi mở một cơ chế kinh tế đáng chú ý, đó là giá trị của sự kiện văn hóa không dừng lại ở doanh thu bán vé, mà còn được khuếch đại thông qua các khoản chi tiêu phát sinh trong hệ sinh thái dịch vụ, từ vận chuyển, lưu trú, ăn uống đến mua sắm và bán lẻ.
Nói cách khác, một sự kiện văn hóa có sức hút không chỉ tạo ra giao dịch tại địa điểm biểu diễn, mà còn kích hoạt dòng dịch chuyển của con người, dòng lưu chuyển của hàng hóa và dịch vụ, qua đó, mở rộng không gian tiêu dùng và tạo thêm giá trị cho nền kinh tế địa phương.
Ở phương diện này, Ngày Văn hóa Việt Nam sở hữu một lợi thế mà những chính sách ưu đãi mang tính thời điểm khó có thể tạo dựng, đó là tính ổn định của một mốc thời gian cố định hằng năm được pháp luật bảo đảm. Sự ổn định ấy tạo ra khả năng dự báo, cho phép doanh nghiệp, cơ sở lưu trú, đơn vị vận tải và chính quyền địa phương chủ động xây dựng kế hoạch tổ chức hoạt động, chuẩn bị nguồn lực và phát triển các sản phẩm, dịch vụ phù hợp từ nhiều tháng trước.
Để ngày lễ trở thành một động lực phát triển
Lợi thế nói trên chỉ phát huy nếu tránh được lối tổ chức theo phong trào, chỉ tập trung vào các hoạt động do cơ quan nhà nước chi trả. Các sự kiện này có thể đông người xem, mang lại nhiều cơ hội, lợi ích cho người dân, nhưng nếu không có các hoạt động thương mại, không hình thành giao dịch, ngày 24-11 có thể chỉ dừng ở một hoạt động phúc lợi của Nhà nước, chứ chưa thực sự trở thành động lực phát triển thị trường công nghiệp văn hóa.
Trước hết, cần bảo đảm chất lượng sản phẩm văn hóa trong dịp 24-11 đủ sức hấp dẫn để người dân sẵn sàng chi trả. Các hoạt động miễn phí nên được xem là công cụ kích thích, hỗ trợ tiếp cận và hình thành thói quen trong giai đoạn đầu, chứ không phải mô hình vận hành lâu dài. Nhà nước khuyến khích, hỗ trợ để nhiều đơn vị cùng cung cấp các hoạt động, sản phẩm đa dạng và cạnh tranh lành mạnh, qua đó, hình thành thị trường công nghiệp văn hóa lành mạnh, bền vững.
Đồng thời, cần đầu tư đồng bộ hạ tầng, năng lực tổ chức và truyền thông cho toàn bộ dịp lễ, từ Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc 18-11 đến 24-11, coi đây là tuần lễ tiêu dùng văn hóa cao điểm của cả nước. Từ không gian biểu diễn đạt chuẩn, giao thông công cộng ban đêm, các phương án bảo đảm an ninh, an toàn cho đến các chiến dịch truyền thông, đều là các yếu tố quan trọng quyết định hành vi tiêu dùng của người dân và quyết định người dân có quay lại sử dụng sản phẩm, dịch vụ hay không.
Vì vậy, ý nghĩa của Ngày Văn hóa Việt Nam không chỉ nằm ở thông điệp đây là ngày nghỉ hưởng nguyên lương, mà còn là cơ hội để mỗi người dân được chủ động tiếp cận, thụ hưởng và sáng tạo văn hóa. Một trong những chỉ tiêu đo lường mức độ thành công của chính sách này chính là sự hình thành thói quen tiêu dùng văn hóa và sức phát triển của các chủ thể sáng tạo trong nước.
Tám mươi năm trước, văn hóa được xác định có sứ mệnh soi đường cho quốc dân. Ngày nay, sứ mệnh ấy tiếp tục được khẳng định khi văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là nguồn lực và động lực cho tăng trưởng. Khi người dân thực sự trở thành trung tâm và chủ thể của đời sống văn hóa, ngày 24-11 sẽ thực sự phát huy trọn vẹn ý nghĩa của một ngày hội văn hóa toàn dân.
(*) Không sao chép dưới mọi hình thức khi chưa có sự đồng ý bằng văn bản của Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội.