Ngăn “làm đẹp” học bạ: Đề chung có đủ để chấm dứt bệnh thành tích?

Kiểm tra chung để đánh giá thực chất

Tại Hội nghị Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo năm 2026, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh yêu cầu trả lại chất lượng giáo dục thực chất cho học sinh, xây dựng hệ thống “học thật, thi thật, nhân tài thật, tạo giá trị thật”. Đặc biệt, Bộ trưởng yêu cầu chấm dứt triệt để tình trạng nâng điểm, làm đẹp học bạ để chạy theo thành tích, kết quả thi đua.

Đây không chỉ là yêu cầu về kỷ cương trong quản lý giáo dục mà còn đặt ra vấn đề căn bản: Kết quả học tập phải phản ánh đúng năng lực và mức độ tiến bộ của học sinh, thay vì trở thành những con số đẹp trên học bạ.

Một trong những giải pháp cụ thể được Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra từ năm học này là tổ chức kiểm tra định kỳ bằng đề chung đối với học sinh cuối cấp tại các địa phương. Theo Thông tư số 89/2026/TT-BGDĐT quy định về đánh giá học sinh tiểu học, THCS và THPT, Sở Giáo dục và Đào tạo chủ trì xây dựng, thẩm định, cung cấp đề kiểm tra định kỳ chung cho các cơ sở giáo dục trên địa bàn đối với một số môn học đánh giá bằng điểm số do sở lựa chọn. Việc kiểm tra được thực hiện vào cuối học kỳ I và cuối năm học đối với học sinh lớp 5; cuối học kỳ I và cuối học kỳ II đối với học sinh lớp 9 và lớp 12.

Trao đổi về quy định này, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết, kiểm tra, đánh giá diện rộng nhằm nâng cao chất lượng quản lý giáo dục, bảo đảm kết quả đánh giá khách quan, công bằng, phản ánh đúng thực chất chất lượng dạy và học.

Thông qua đề kiểm tra chung, ngành giáo dục có thêm căn cứ phân tích, đối chiếu kết quả giữa các cơ sở giáo dục, nhận diện ưu điểm, hạn chế và những vấn đề cần quan tâm trong quá trình thực hiện chương trình. Từ đó, cơ quan quản lý có thể chỉ đạo sát hơn; nhà trường và giáo viên có thêm thông tin để điều chỉnh hoạt động dạy học, hỗ trợ học sinh phù hợp với năng lực, mức độ tiến bộ của từng em.

Theo ông Thái Văn Tài, muốn quản lý chất lượng thực chất cần có thông tin đủ tin cậy, cơ chế đối chiếu, giám sát và kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường; đồng thời khắc phục bệnh thành tích, ngăn chặn việc can thiệp trái quy định làm sai lệch kết quả học tập.

Đáng chú ý, kiểm tra chung không đồng nghĩa với chạy theo điểm số hay tạo thêm áp lực cho học sinh. Kết quả kiểm tra là căn cứ để cơ quan quản lý phân tích, xem xét; những dấu hiệu bất thường (nếu có) cần được xác minh khách quan, dựa trên dữ liệu và quy trình phù hợp.

Thực tế, tại Hà Nội, việc kiểm tra bằng đề chung đối với học sinh lớp 11, lớp 12 đã được triển khai, góp phần đánh giá kết quả học tập và tạo điều kiện để học sinh tập dượt cho kỳ thi tốt nghiệp THPT. Với học sinh lớp 9, các quận trước đây và các cụm trường hiện nay cũng tổ chức khảo sát chung theo cấu trúc, định dạng kỳ thi tuyển sinh lớp 10 để giúp học sinh làm quen với yêu cầu kiểm tra, đánh giá.

Đề chung phải đi cùng giám sát và trách nhiệm

Chia sẻ quan điểm về chủ trương của Bộ Giáo dục và Đào tạo, bà Nguyễn Thị Minh Thúy, Hiệu trưởng Trường THCS và THPT Nguyễn Siêu (Hà Nội) nhận định, kiểm tra chung là chủ trương tốt, giúp hình thành nguồn dữ liệu tổng thể về kết quả học tập của học sinh trên địa bàn.

Theo bà Thúy, lớp 5, lớp 9 và lớp 12 đều là những mốc quan trọng, gắn với thời điểm chuyển cấp. Việc đánh giá ở những thời điểm này không chỉ phản ánh chất lượng giáo dục của cấp học hiện tại mà còn cung cấp căn cứ để định hình chất lượng đầu vào của cấp học tiếp theo.

Khi có dữ liệu thống nhất, địa phương và nhà trường có thể đối chiếu, đánh giá kết quả, từ đó điều chỉnh hoạt động dạy học, nâng cao chất lượng giáo dục. Đây cũng là cơ sở để các trường nâng cao trách nhiệm trong bảo đảm chất lượng đào tạo.

Tuy nhiên, đề chung mới chỉ chuẩn hóa một khâu trong toàn bộ quá trình đánh giá. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào cách tổ chức kiểm tra, coi thi, chấm bài, tổng hợp và sử dụng kết quả.

Từ kinh nghiệm tổ chức thi đề chung toàn trường với tên gọi “khảo thí độc lập”, ông Nghiêm Hồng Trung, Hiệu trưởng Trường THPT Quốc Oai (Hà Nội) cho rằng, nếu được tổ chức bài bản, kiểm tra chung sẽ mang lại hiệu quả thiết thực cho cả giáo viên và học sinh.

Tại kỳ “khảo thí độc lập” của Trường THPT Quốc Oai, giáo viên ra đề được lựa chọn từ những người không trực tiếp dạy học sinh khối đó; học sinh được bố trí phòng thi theo vần, mỗi phòng không quá 24 em, có hai giám thị coi thi. Kết quả được công khai trong toàn trường, học sinh được đối chiếu thứ hạng theo từng môn học. Cách làm này góp phần tăng tính khách quan, giúp giáo viên và học sinh nhìn nhận rõ hơn kết quả học tập.

Đối với quy mô kiểm tra chung toàn tỉnh, thành phố, ông Nghiêm Hồng Trung đề xuất cần tổ chức chặt chẽ ở tất cả các khâu. Các điểm kiểm tra có thể được chia thành những cụm khoảng 10 trường, có bộ phận khảo thí tiếp nhận, sao in và bảo đảm an toàn đề thi. Việc coi thi nên thực hiện theo hình thức chéo, bố trí giáo viên và lãnh đạo các trường khác đến làm nhiệm vụ để tăng tính khách quan.

Khâu chấm thi cũng cần được tổ chức tập trung theo từng môn tại các trường được trưng dụngvới giáo viên từ nhiều đơn vị tham gia. Sau kiểm tra, kết quả được công khai và chuyển về Sở Giáo dục và Đào tạo để tổng hợp, phân tích. Cơ quan quản lý có thể khai thác dữ liệu từ hệ thống sổ điểm, học bạ điện tử, ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phân tích phổ điểm, nhận diện những trường hợp bất thường, qua đó có hướng chỉ đạo, điều chỉnh phù hợp đối với từng môn học, nhà trường.

Để khắc phục bệnh thành tích, ngoài việc tổ chức kiểm tra chung, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp; quan trọng hơn cả là thay đổi nhận thức và cách thức quản lý chất lượng ở mỗi nhà trường. Khi điểm số phản ánh trung thực năng lực người học và trở thành căn cứ điều chỉnh hoạt động dạy và học, mục tiêu xây dựng nền giáo dục thực chất mới có thể đạt được.