Mức sinh thấp ở Hà Nội: Cần thay đổi gì để chính sách dân số đi vào cuộc sống?

Ngại sinh con vì áp lực cuộc sống

Theo Chi cục Dân số, Trẻ em và Phòng, chống tệ nạn xã hội Hà Nội, trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn thành phố ghi nhận 37.629 trẻ được sinh ra, giảm 2.873 trẻ so với cùng kỳ năm 2025. Kết quả này cho thấy công tác duy trì mức sinh thay thế tại Thủ đô vẫn đang đứng trước nhiều thách thức, trong bối cảnh Hà Nội triển khai Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030.

Không khó để bắt gặp thực tế này trong đời sống. Anh Nguyễn Trọng Minh (31 tuổi, phường Cầu Giấy), nhân viên công nghệ thông tin với thu nhập gần 20 triệu đồng/tháng, dù đã yêu bạn gái nhiều năm nhưng vẫn chưa tính chuyện kết hôn.

"Tôi không ngại cưới, nhưng sau cưới là tiền thuê nhà, rồi chi phí sinh con, nuôi con, học hành... Chỉ nghĩ đến thôi đã thấy áp lực", anh Minh chia sẻ.

Theo anh, nhiều người trẻ chần chừ không phải vì không muốn có con, mà vì mong con được lớn lên trong điều kiện tốt nhất. "Điều khiến chúng tôi phải cân nhắc không phải chuyện cưới, mà là làm sao đủ điều kiện để chăm lo cho cả gia đình lâu dài", anh nói.

Cùng nỗi trăn trở, chị Lê Thu Hà (33 tuổi, phường Đông Ngạc) đã có một con trai gần 6 tuổi nhưng vẫn chưa dám sinh thêm. Dù thu nhập của hai vợ chồng gần 30 triệu đồng/tháng, gần một nửa dành để trả góp căn hộ, phần còn lại chi cho sinh hoạt và nuôi con.

"Nhiều người nghĩ mức thu nhập ấy là ổn, nhưng chỉ cần con ốm hoặc phát sinh khoản lớn là kế hoạch tài chính bị đảo lộn. Nếu sinh thêm con, tôi không chắc có đủ điều kiện chăm sóc tốt cho cả hai cháu", chị Hà chia sẻ.

Theo chị, các gia đình trẻ cần không chỉ hỗ trợ khi sinh con mà còn những chính sách giảm gánh nặng nuôi con lâu dài như nhà ở, trường mầm non, dịch vụ chăm sóc trẻ và thời gian làm việc linh hoạt.

Không chỉ các gia đình đã có con, nhiều cặp vợ chồng trẻ cũng lựa chọn sinh một con hoặc chưa sinh con vì lo áp lực giáo dục. Chi phí học tập, học thêm, kỹ năng, y tế, vui chơi... ngày càng tăng khiến nhiều người trẻ cảm thấy "mỗi đứa trẻ là một khoản đầu tư rất lớn".

Xu hướng kết hôn muộn, sinh con muộn cũng kéo theo nhiều nguy cơ về sức khỏe sinh sản và làm giảm khả năng sinh đủ hai con trong độ tuổi phù hợp.

Theo báo cáo của Chi cục Dân số, Trẻ em và Phòng, chống tệ nạn xã hội Hà Nội, bên cạnh số trẻ sinh giảm, thành phố cũng đang đối mặt với quá trình già hóa dân số và nhiều thách thức mới trong công tác dân số, đòi hỏi những giải pháp đồng bộ hơn trong thời gian tới.

Khuyến sinh phải bắt đầu từ những điều người trẻ đang cần

Từ ngày 1/7/2026, Luật Dân số số 113/2025/QH15 chính thức có hiệu lực, bổ sung nhiều chính sách nhằm duy trì mức sinh thay thế. Theo đó, lao động nữ sinh con thứ hai được nghỉ thai sản 7 tháng; lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con thứ hai; phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi được hỗ trợ tài chính; người có từ hai con trở lên được ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội. Luật cũng cho phép địa phương ban hành thêm các chính sách hỗ trợ phù hợp với điều kiện thực tế.

Trao đổi với phóng viên cơ quan Báo Phát thanh và truyền hình Hà Nội, ông Vũ Duy Hưng, Chi cục trưởng Chi cục Dân số, Trẻ em và Phòng, chống tệ nạn xã hội Hà Nội cho biết, Hà Nội đang nằm trong nhóm địa phương có mức sinh thấp của cả nước. Nguyên nhân chủ yếu đến từ tốc độ đô thị hóa nhanh, chi phí sinh hoạt cao, áp lực công việc, xu hướng kết hôn muộn và việc nhiều người trẻ ưu tiên phát triển sự nghiệp trước khi sinh con.

Theo ông Hưng, thời gian qua, thành phố đã triển khai Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030, đẩy mạnh truyền thông, tư vấn sức khỏe sinh sản, khám sức khỏe trước hôn nhân, đồng thời khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con trước 35 tuổi.

Tuy nhiên, theo ông Vũ Duy Hưng, để các chính sách thực sự đi vào cuộc sống, cần nhiều giải pháp đồng bộ hơn. "Việc điều chỉnh mức sinh không thể chỉ trông chờ vào công tác tuyên truyền mà phải tạo được môi trường thuận lợi để người dân yên tâm kết hôn, sinh con và nuôi dạy con. Thành phố sẽ tiếp tục phối hợp với các ngành nghiên cứu, tham mưu các chính sách thiết thực về nhà ở, chăm sóc sức khỏe sinh sản, giáo dục và an sinh xã hội dành cho các gia đình trẻ", ông Hưng nhấn mạnh.

Ở góc độ chuyên gia, ThS. Nguyễn Thị Thu Hà, Trưởng Bộ môn Xã hội học, Khoa Khoa học xã hội, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, cho rằng xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không muốn sinh thêm con tại Hà Nội là kết quả của nhiều yếu tố kinh tế và xã hội tác động cùng lúc.

Theo ThS. Nguyễn Thị Thu Hà, để chính sách khuyến sinh phát huy hiệu quả, cần triển khai đồng bộ các giải pháp hỗ trợ gia đình trẻ như hoàn thiện chế độ nghỉ thai sản, tạo điều kiện để cha mẹ cùng chăm sóc con, phát triển hệ thống nhà trẻ, trường mầm non phù hợp với thời gian làm việc và có chính sách hỗ trợ tài chính khi sinh con. Đồng thời, cần nâng cao chất lượng cuộc sống để người dân yên tâm lập gia đình, sinh và nuôi dạy con.

"Việc triển khai các chính sách hỗ trợ cần có sự phối hợp của các cấp chính quyền và sự đồng thuận của người dân. Quan trọng hơn, mỗi người cần nhận thức rõ sinh con không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm đối với gia đình và xã hội", ThS. Nguyễn Thị Thu Hà nhấn mạnh.