Không để thực phẩm thiếu an toàn vượt rào quản lý

Những con số này cho thấy sự quyết liệt của các cơ quan chức năng, đồng thời cũng nói lên thực tế đáng lo ngại: Thực phẩm không an toàn vẫn len lỏi vào thị trường bằng nhiều thủ đoạn tinh vi. Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải sớm hoàn thiện hành lang pháp lý để ngăn chặn thực phẩm bẩn ngay từ đầu nguồn, thay vì cứ tiếp tục chạy theo xử lý khi vi phạm xảy ra.

Mối nguy từ những khoảng trống

Nhiều vụ việc đặc biệt nghiêm trọng đã được phát hiện trong 6 tháng đầu năm nay. Điển hình là vụ gần 300 tấn thịt lợn nhiễm bệnh được đưa vào chế biến suất ăn cho trường học; khoảng 130 tấn thịt lợn nhiễm dịch tả châu Phi được sử dụng sản xuất thực phẩm chế biến; sử dụng chất cấm 6-Benzylaminopurine trong sản xuất giá đỗ; sử dụng hàn the trong sản xuất mì sợi…

Dẫu vậy, kết quả đấu tranh thời gian qua vẫn chưa thể tương xứng với quy mô, tính chất và mức độ tinh vi của các hành vi vi phạm. Theo Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) Trần Việt Hùng, các vi phạm xuất hiện ở nhiều khâu và nhiều loại hình kinh doanh, từ chợ truyền thống, cửa hàng nhỏ lẻ đến kho lạnh, cơ sở giết mổ, điểm tập kết hàng hóa và các nền tảng kinh doanh trực tuyến.

Tuy nhiên, việc kiểm tra, kiểm soát vẫn đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Đặc biệt là với hoạt động kinh doanh trên môi trường số phát triển nhanh khiến việc xác định chủ thể vi phạm, địa điểm kho hàng cũng như dòng tiền trở nên phức tạp hơn.

Ở góc độ chuyên môn y tế, Giám đốc Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) Nguyễn Trung Nguyên cho rằng, năng lực kiểm nghiệm hiện nay vẫn chưa theo kịp tốc độ xuất hiện của các loại hóa chất và chất độc mới. Đáng lo ngại, ngộ độc thực phẩm không còn biểu hiện cấp tính dễ nhận biết mà âm thầm gây nên các bệnh mạn tính khiến việc xác định nguyên nhân trở nên vô cùng khó khăn.

Cũng theo bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên, việc truy xuất nguồn gốc thực phẩm đang là điểm nghẽn lớn. Thực tế khảo sát tại các chợ đầu mối cho thấy, nhiều loại thực phẩm không xác định được nơi sản xuất hay hồ sơ theo dõi sức khỏe vật nuôi. Ngay cả các bệnh viện lớn cũng gặp khó khăn và tốn kém khi xét nghiệm chất lượng thực phẩm. Trong khi đó, chế tài xử lý đối với nhiều hành vi vi phạm vẫn chưa đủ sức răn đe, trách nhiệm quản lý giữa các cơ quan còn chồng chéo, chưa có cơ chế phân định rõ trách nhiệm khi xảy ra sự cố mất an toàn thực phẩm.

Chuyển từ tư duy xử lý vi phạm sang chủ động phòng ngừa

Thực tiễn cho thấy, nếu chỉ tập trung phát hiện và xử lý sau khi thực phẩm bẩn đã lưu thông trên thị trường thì luôn ở thế bị động. Điều cần thiết hiện nay là xây dựng một cơ chế quản lý chủ động, dựa trên kiểm soát nguy cơ ngay từ đầu nguồn thay vì chỉ xử lý ở khâu cuối cùng.

Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) Chu Quốc Thịnh cho biết, Bộ Y tế đang phối hợp với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công Thương, Bộ Tư pháp cùng các bộ, ngành liên quan xây dựng dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Hồ sơ đã được Bộ Tư pháp thẩm định và đang trình Chính phủ xem xét. Điểm cốt lõi của lần sửa đổi này là chuyển mạnh tư duy quản lý từ kiểm soát từng công đoạn riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm theo mức độ nguy cơ.

Dự thảo Luật tập trung vào 5 nhóm chính sách trọng tâm. Trước hết là quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi cung ứng, giám sát toàn bộ quá trình từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, khai thác, giết mổ đến sơ chế, chế biến, kinh doanh và lưu thông theo cách tiếp cận “từ nông trại đến bàn ăn”.

Cùng với đó là đổi mới phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra thực phẩm theo chuỗi cung ứng, tăng cường hậu kiểm, số hóa dữ liệu, hoàn thiện hệ thống kiểm nghiệm, phân tích nguy cơ, truy xuất nguồn gốc, quản lý thương mại điện tử và xử lý các nguyên liệu có nguy cơ bị lạm dụng. Một hệ thống dữ liệu quốc gia liên thông về an toàn thực phẩm cũng sẽ từng bước được xây dựng nhằm đồng bộ hóa công tác quản lý, rút ngắn thời gian xử lý, nâng cao khả năng cảnh báo sớm và truy xuất nguồn gốc khi xảy ra sự cố.

Dự thảo Luật cũng hướng đến tăng cường quản lý thức ăn đường phố và suất ăn tập thể thông qua việc giao chính quyền cấp xã lập danh mục cơ sở, tổ chức thanh tra, kiểm tra điều kiện an toàn thực phẩm, tiếp nhận phản ánh và giám sát địa bàn. Đồng thời, bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm sẽ được kiện toàn theo hướng thống nhất một đầu mối từ trung ương đến địa phương, đồng thời phân cấp mạnh hơn cho chính quyền địa phương nhằm bảo đảm quản lý xuyên suốt toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm.

Với tư duy quản trị mới, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) nếu được Quốc hội thông qua tại các kỳ họp tới, kỳ vọng sẽ tạo hành lang pháp lý đủ mạnh để kiểm soát nguy cơ từ đầu nguồn, chuyển từ tư duy xử lý vi phạm sang chủ động phòng ngừa theo hướng “từ nông trại đến bàn ăn” để bảo vệ sức khỏe người dân một cách bền vững.