Hành trình 31 năm Việt Nam gia nhập ASEAN: Đồng hành hướng tới Cộng đồng ASEAN tự cường

Từ thành viên mới đến động lực góp phần thúc đẩy ASEAN phát triển

Ngày 28-7-1995, Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ 7 của ASEAN, mở ra một chương mới trong tiến trình hội nhập quốc tế của đất nước. Đây cũng là thời điểm nước ta vừa bắt đầu quá trình hội nhập sâu rộng với khu vực và thế giới. Trong bối cảnh như vậy, tham gia ASEAN không chỉ giúp Việt Nam phá thế bao vây, cấm vận trước đây, mà còn mở rộng không gian hợp tác về chính trị, kinh tế, thương mại, đầu tư, khoa học - công nghệ và giao lưu nhân dân.

Hơn ba thập niên sau, ASEAN trở thành một trong những trụ cột quan trọng trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Ngược lại, Việt Nam cũng được nhìn nhận là một thành viên tích cực, trách nhiệm và ngày càng có vai trò dẫn dắt trong nhiều sáng kiến khu vực. Chia sẻ tại buổi tiếp Trưởng đoàn các nước, chuyên gia, học giả và đại diện các tổ chức quốc tế đến Việt Nam tham dự Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ, kể từ khi gia nhập, Việt Nam luôn coi ASEAN là hạt nhân trong chính sách đối ngoại đa phương hóa, đa dạng hóa của mình.

"Việc tham gia tích cực, có trách nhiệm vào Cộng đồng ASEAN đã góp phần quan trọng giúp Việt Nam giữ vững môi trường hòa bình, độc lập; thúc đẩy hội nhập kinh tế sâu rộng để phát triển đất nước và nâng cao vị thế trên trường quốc tế. Việt Nam luôn mong muốn và nỗ lực cùng các nước trong ASEAN chung tay xây dựng một cộng đồng đoàn kết, tự cường, phát triển bền vững và giữ vững vai trò trung tâm trong cấu trúc an ninh khu vực", người đứng đầu Đảng, Nhà nước Việt Nam nêu rõ.

Nhìn lại chặng đường 31 năm, những đóng góp của Việt Nam không chỉ thể hiện ở việc tham gia đầy đủ các cơ chế hợp tác, mà còn ở khả năng đề xuất sáng kiến, thúc đẩy đồng thuận và tham gia xử lý nhiều vấn đề khu vực.

Một trong những dấu ấn lớn nhất chính là Năm Chủ tịch ASEAN 2020 của nước ta diễn ra đúng vào lúc đại dịch Covid-19 bùng phát trên toàn cầu. Trong bối cảnh các hoạt động đối ngoại gần như đình trệ, Việt Nam linh hoạt chuyển đổi sang hình thức hội nghị trực tuyến, bảo đảm ASEAN duy trì hợp tác liên tục, đồng thời, thúc đẩy thành lập Quỹ ASEAN ứng phó Covid-19, Kho dự phòng vật tư y tế khẩn cấp và Khung phục hồi tổng thể ASEAN. Những sáng kiến đó được đánh giá là đã góp phần giúp ASEAN vượt qua giai đoạn khó khăn nhất của đại dịch, đồng thời, củng cố vai trò trung tâm của Hiệp hội.

Bước sang giai đoạn sau đại dịch, vai trò của Việt Nam tiếp tục được mở rộng. Nếu trước đây, nước ta chủ yếu tham gia thực hiện các chương trình hợp tác chung thì nay đã chủ động hơn trong việc định hình chương trình nghị sự của ASEAN. Điều này được thể hiện rõ tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 59 (AMM-59) cùng các hội nghị liên quan vừa diễn ra hết sức thành công tại Philippines trong tháng 7-2026.

Chia sẻ với báo chí về kết quả chuỗi hoạt động, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Hoàng Giang khẳng định, đoàn Việt Nam tham dự gần 20 hội nghị với tinh thần chủ động đóng góp sáng kiến, thúc đẩy đồng thuận và tăng cường đoàn kết nội khối. Việt Nam tích cực đề xuất các biện pháp nhằm hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, thúc đẩy hợp tác về chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo, kết nối chuỗi cung ứng và tăng cường khả năng tự cường của khu vực.

Đáng chú ý, với vai trò là quốc gia duy nhất đồng thời đảm nhiệm vai trò điều phối quan hệ với hai Đối tác đối thoại của ASEAN là Vương quốc Anh và New Zealand, Việt Nam đã thúc đẩy thông qua Kế hoạch hành động ASEAN - Anh giai đoạn 2027-2031, Tuyên bố chung ASEAN - Anh về hợp tác triển khai Quan điểm ASEAN về Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (AOIP), đồng thời, thúc đẩy triển khai hiệu quả Kế hoạch hành động ASEAN - New Zealand giai đoạn 2026-2030.

Theo giới quan sát, việc nhiều đối tác đánh giá cao vai trò điều phối của Việt Nam cho thấy uy tín và năng lực kết nối của Việt Nam trong ASEAN ngày càng được khẳng định.

Một điểm nhấn khác nằm ở thành công của Diễn đàn Tương lai ASEAN (ASEAN Future Forum) do Việt Nam khởi xướng. Trong năm thứ 3, diễn đàn tiếp tục vững bước trở thành diễn đàn đối thoại chính sách có uy tín của khu vực. Không chỉ quy tụ lãnh đạo các nước ASEAN, diễn đàn thu hút nhiều nhà hoạch định chính sách, học giả, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế cùng thảo luận về những xu hướng phát triển dài hạn của khu vực.

Đây cũng là sự kiện Việt Nam nêu bật quan điểm về tương lai của ASEAN. Theo Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng, trên hành trình thực hiện tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, ASEAN cần hướng tới "ba tầm vóc chiến lược", gồm: Không chỉ tham gia các xu thế toàn cầu mà ASEAN còn phải góp phần định hình các xu thế đó; không chỉ là một trung tâm sản xuất, mà còn là một trung tâm đổi mới sáng tạo; không chỉ là một cộng đồng các quốc gia, mà còn là một cộng đồng thực sự của người dân.

Có thể nói, những mốc nổi bật trên đây là minh chứng Việt Nam không chỉ tham gia vào ASEAN, mà đã, đang và sẽ tiếp tục chủ động tạo ra những không gian hợp tác mới, góp phần củng cố vai trò trung tâm của Hiệp hội trong bối cảnh cấu trúc khu vực đang thay đổi nhanh chóng.

Hướng tới vai trò chủ động hơn trong kỷ nguyên mới

Nếu 31 năm qua là chặng đường khẳng định vị thế của Việt Nam trong ASEAN thì giai đoạn phía trước sẽ là thời kỳ Việt Nam phát huy mạnh hơn vai trò kiến tạo, đồng hành cùng Hiệp hội trong quá trình hiện thực hóa Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045.

Được các nhà lãnh đạo ASEAN thông qua năm 2025, Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 xác định mục tiêu xây dựng một ASEAN tự cường, đổi mới sáng tạo, năng động và lấy người dân làm trung tâm, có khả năng thích ứng trước những biến động ngày càng khó lường của môi trường quốc tế.

Việt Nam sẽ tiếp tục đóng góp tích cực vào việc triển khai tầm nhìn này thông qua việc thúc đẩy đoàn kết nội khối, củng cố vai trò trung tâm của ASEAN, đồng thời, nâng cao hiệu quả hợp tác với các đối tác bên ngoài trên cơ sở cân bằng lợi ích, tôn trọng luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc.

Lối đi này có nhiều điểm thuận lợi, nhất là khi các đối tác ngày càng coi trọng vai trò và uy tín của Việt Nam trong ASEAN, ở khu vực và quốc tế. Theo Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Đặng Hoàng Giang, Việt Nam được nhìn nhận có tiếng nói cân bằng, trách nhiệm, có khả năng kết nối các đối tác với ASEAN và đóng góp vào hòa bình, ổn định, an ninh, an toàn tự do hàng hải, thượng tôn luật pháp quốc tế và ứng phó với các thách thức chung.

"Đây cũng là những minh chứng cho thấy nỗ lực và quyết tâm triển khai đường lối đối ngoại theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV, Nghị quyết 59, Nghị quyết số 06 và các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị, từng bước chuyển hóa chủ trương thành kết quả cụ thể, thực chất", Thứ trưởng Đặng Hoàng Giang nhấn mạnh.

Một trong những định hướng lớn của ASEAN mà Việt Nam có nhiều cơ hội đóng góp là thúc đẩy tăng trưởng dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Khối hiện là nền kinh tế có quy mô hơn 680 triệu dân với tốc độ số hóa thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. Việt Nam đã xác định sẽ cùng các nước thành viên xây dựng thị trường số thống nhất hơn, tăng cường kết nối hạ tầng số, phát triển trí tuệ nhân tạo, kinh tế dữ liệu và thương mại điện tử xuyên biên giới.

Song song với đó là chuyển đổi xanh và phát triển bền vững. Biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng và an ninh lương thực đang trở thành những thách thức chung của toàn khu vực. Việt Nam chủ trương thúc đẩy hợp tác trong phát triển năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn, tài chính xanh và giảm phát thải carbon, đồng thời, tăng cường khả năng chống chịu của các chuỗi cung ứng khu vực.

Trong lĩnh vực chính trị - an ninh, Việt Nam tiếp tục nhất quán quan điểm duy trì ASEAN là diễn đàn đối thoại, hợp tác và xây dựng lòng tin; thúc đẩy giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982).

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, việc duy trì đoàn kết nội khối và vai trò trung tâm của ASEAN được coi là yếu tố then chốt bảo đảm môi trường hòa bình, ổn định cho phát triển.

Một ưu tiên khác là thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các quốc gia thành viên và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Việt Nam ủng hộ việc tăng cường kết nối hạ tầng, mở rộng hợp tác giáo dục, đào tạo nhân lực chất lượng cao và thúc đẩy giao lưu nhân dân, qua đó, hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một Cộng đồng ASEAN thực sự hướng đến người dân.

Cùng với đó, Việt Nam sẽ tiếp tục phát huy vai trò là cầu nối giữa ASEAN với các đối tác, góp phần củng cố mạng lưới quan hệ đối ngoại rộng mở của Hiệp hội, đồng thời, bảo đảm các quan hệ đối tác phát triển theo hướng cân bằng, hiệu quả và cùng có lợi. Vừa qua, tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN+3, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung đã đề nghị Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc tăng cường hợp tác và hỗ trợ ASEAN trong các lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, triển khai hiệu quả thỏa thuận của các lãnh đạo về hợp tác phát triển xe điện, năng lượng sạch và phát triển carbon thấp.

Có thể thấy, gia nhập ASEAN cách đây 31 năm đã đánh dấu bước ngoặt quan trọng đưa Việt Nam hội nhập sâu hơn với khu vực và thế giới. Giờ đây, nước ta không còn chỉ là một thành viên tích cực, mà đã trở thành một trong những quốc gia có tiếng nói và đóng góp đáng kể vào tiến trình phát triển của Hiệp hội.

Trong hành trình hướng tới Cộng đồng ASEAN 2045, với nền tảng uy tín được gây dựng qua hơn ba thập niên, cùng đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ quốc tế, Việt Nam chắc chắn sẽ tiếp tục đồng hành cùng ASEAN trên cương vị một thành viên chủ động, trách nhiệm và kiến tạo, góp phần xây dựng một Đông Nam Á hòa bình, ổn định, tự cường và phát triển bền vững. Đây chính là quan điểm được Thủ tướng Lê Minh Hưng khẳng định tại Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) lần thứ 3 được tổ chức vào tháng 6-2026 tại Hà Nội.

"Việt Nam cam kết mạnh mẽ tiếp tục đồng hành cùng ASEAN bằng khát vọng kiến tạo tương lai với tất cả con tim và khối óc, bởi tương lai của Việt Nam gắn liền với tương lai của ASEAN cũng như gắn liền với hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung của cả khu vực", người đứng đầu Chính phủ Việt Nam nêu rõ.