GS.TS Phạm Hồng Tung, Chủ tịch Hội đồng khoa học và Đào tạo, Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển:Viết tiếp Lời thề Độc lập

- Nói về cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam, ông đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố “chủ động, chuẩn bị, kiên trì, lâu dài” của Đảng và Mặt trận Việt Minh trong lãnh đạo cuộc cách mạng, hoàn toàn không phải là một “cơ may”, một sự “tình cờ”?

- Đúng là Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Việt Nam đã nổ ra và giành được thắng lợi trong điều kiện khách quan vô cùng thuận lợi. Đây là điều được Đảng ta khẳng định nhất quán và cũng được nhiều công trình nghiên cứu của giới sử học Việt Nam và quốc tế kiểm chứng và xác thực. Tuy nhiên, điều kiện khách quan dù thuận lợi đến đâu, tự nó không bao giờ đem đến thắng lợi cho bất kỳ cuộc đấu tranh nào. Sự thực là trong khoảng thời gian từ khi Nhật Hoàng tuyên bố đầu hàng Đồng Minh (15-8-1945) đến cuối tháng 8-1945 thì điều kiện khách quan thuận lợi đó đã mở ra như nhau cho tất cả các nước, các dân tộc ở Đông Nam Á. Tuy nhiên, chỉ có ở Việt Nam và Indonesia, cách mạng đã nổ ra và giành được thắng lợi.

Xét trong phạm vi Việt Nam thì điều kiện khách quan thuận lợi đó cũng mở ra cơ hội như nhau cho các lực lượng... Nhưng cuối cùng chỉ có Việt Minh đã quy tụ được sức mạnh toàn dân tộc và giành được chính quyền. Thực tế đó đã chỉ ra rằng: Yếu tố chủ quan, tức là đường lối lãnh đạo, quá trình chuẩn bị lực lượng và năng lực lãnh đạo, chớp thời cơ của từng tổ chức, từng lực lượng mới là yếu tố quyết định nhất. Lịch sử thì có cả những cái tất nhiên, logic, hợp quy luật và cả những cái ngẫu nhiên, nhưng thắng lợi của cả một cuộc cách mạng vĩ đại như Cách mạng Tháng Tám thì không bao giờ là kết quả của sự “ăn may” hay chỉ là kết quả của sự hội tụ ngẫu nhiên của các yếu tố khách quan.

- Sự kiện nào có thể coi là thời điểm bước ngoặt để kết nối toàn bộ quá trình chuẩn bị lâu dài, tinh thần chủ động, yếu tố chủ quan của Cách mạng Tháng Tám nhằm giải quyết cho được bài toán tồn vong của quốc gia, dân tộc, thưa ông?

- Quá trình chuẩn bị về mọi mặt cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, có thể nói, bắt đầu ngay từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập vào đầu năm 1930. Tuy nhiên, có hai sự kiện được coi là bước ngoặt chiến lược kết nối các yếu tố chủ quan với khách quan, mở đường cho thắng lợi của cuộc cách mạng. Thứ nhất, đó là Hội nghị Trung ương Đảng tháng 5-1941 tại Pác Bó (Cao Bằng) do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc chủ trì. Tại đây đường lối chiến lược và sách lược mới được khẳng định và hoàn chỉnh cơ bản, với phương châm “quyền lợi của giai cấp, của bộ phận phải đặt dưới sự sinh tử tồn vong của quốc gia - dân tộc”. Cách mạng được đặt trong khuôn khổ dân tộc Việt Nam và Mặt trận Việt Minh được thành lập. Đó là bước ngoặt lớn nhất, tạo nên những yếu tố nền tảng đảm bảo cho thắng lợi của cách mạng. Sự kiện thứ hai là Hội nghị của Ban Thường vụ Trung ương Đảng mở rộng do Tổng Bí thư Trường Chinh chủ trì, khai mạc ngay trong đêm ngày 9-3-1945, với sự ra đời của bản Chỉ thị lịch sử “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”. Bản chỉ thị này đã định hướng cho toàn bộ cuộc đấu tranh trực tiếp đi tới Tổng khởi nghĩa, giành chính quyền.

- Mọi cuộc cách mạng đều hướng tới xây dựng cuộc sống no ấm cho nhân dân. Thành công của Cách mạng Tháng Tám đặt ra nền móng thế nào cho việc thực hiện các phong trào của một nước dân chủ, xây dựng một nền giáo dục mới - trong đó tiêu biểu như phong trào Bình dân học vụ?

- Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là cuộc cách mạng dân tộc, dân chủ đầu tiên và lớn nhất trong lịch sử Việt Nam. Thành tựu của cuộc cách mạng đó là sự khôi phục của nền độc lập và thống nhất của quốc gia - dân tộc Việt Nam; là sự xác lập của nền cộng hòa dân chủ đầu tiên ở Đông Nam Á và trên toàn châu Á. Độc lập, thống nhất và chế độ cộng hòa - đó là những thành tựu cơ bản, quan trọng nhất của cuộc cách mạng, đồng thời cũng là nền móng cho sự kiến tạo và phát triển của một nước Việt Nam mới.

Cùng với đó, có hai thành tựu đặc biệt quan trọng của Cách mạng Tháng Tám. Thành tựu hữu hình chính là hệ thống chính quyền cách mạng được thiết lập, dù còn non trẻ nhưng đã trở thành “lợi thế thể chế” to lớn, trở thành công cụ vô cùng hữu hiệu trong sự nghiệp kháng chiến kiến quốc và trong toàn bộ công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của dân tộc ta sau này. Còn thành tựu vô hình nhưng vô cùng mạnh mẽ, đó chính là sự thức tỉnh và đoàn kết của toàn thể dân tộc Việt Nam với tư thế của người làm chủ vận mệnh quốc gia - dân tộc, với ý chí sắt thép “quyết đem hết tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do và độc lập” của đất nước.

- Đến nay, nhiều bậc cao niên còn thuộc nguyên vẹn những câu thơ trong thời kỳ này như “Bình dân học vụ lập thành/Cô đi đến đó học hành cho siêng”?

- Tôi có dịp đến khảo sát ở nhiều địa phương trên đất nước ta, gặp gỡ và trò chuyện với nhiều người từng tham gia vào cuộc vận động Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và tham gia vào công cuộc kháng chiến kiến quốc những năm đầu sau khi cách mạng thành công. Tuy tuổi đã rất cao nhưng các cụ đều ghi nhớ những ngày tháng đó với những ấn tượng rất mạnh mẽ và tình cảm sâu đậm. Có thể nói rằng, hào khí cách mạng và những ký ức họ trao truyền đã trở thành một tài sản văn hóa quý báu của toàn dân tộc.

- Theo ông, có mối liên hệ nào giữa thời điểm Cuộc cách mạng Tháng Tám giành độc lập cho dân tộc 81 năm trước và bối cảnh đất nước trước thử thách bước vào kỷ nguyên mới hôm nay?

- Ngay sau Lễ Tuyên ngôn Độc lập một ngày, ngày 3-9-1945 tại cuộc họp đầu tiên của Chính phủ Lâm thời Việt Nam Dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Ở thời điểm tháng 9-1945, nước ta có khoảng 90% dân số mù chữ. Còn ở thời điểm hiện nay, nguy cơ đối với dân tộc ta trong kỷ nguyên mới chính là tình trạng tụt hậu, là sự thua kém của Việt Nam về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục - đào tạo.

- Để có thể đóng góp thực sự cho phát triển bền vững đất nước, cuộc cách mạng chuyển đổi số trên các lĩnh vực phải được đặt trên nền tảng cốt lõi nào, thưa ông?

- Trong bối cảnh đất nước tháng 9-1945, để khắc phục tình trạng tỷ lệ lớn người dân mù chữ, Cụ Hồ và Chính phủ đã phát động và tổ chức thành công Phong trào Bình dân học vụ. Chỉ trong một thời gian ngắn hàng triệu người đã thoát nạn mù chữ và đến hôm nay Việt Nam luôn là một trong những quốc gia có tỷ lệ người biết chữ cao nhất thế giới (trên 95%). Đó là thành tựu vĩ đại và là bài học rất có ý nghĩa. Ngày nay, bước vào kỷ nguyên phát triển mới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã phát động “Phong trào Bình dân học vụ số”, Đảng ta đã ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đã đưa ra các quyết sách chiến lược mạnh mẽ để phát triển đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và cùng với đó là phát triển đột phá giáo dục và đào tạo.

Hôm nay, để tri ân các thế hệ tiền bối, chúng ta cần kế tục ý chí và trí tuệ của tiền nhân, kiên quyết thực hiện thành công các quyết sách chiến lược mới của Đảng để đưa nước ta sớm vượt qua tình trạng tụt hậu về trình độ phát triển, gia nhập vào hàng ngũ những quốc gia phát triển tiên tiến nhất. Đó chính là cách chúng ta thực hiện đúng Lời thề Độc lập của mùa thu lịch sử 81 năm về trước.

- Trân trọng cảm ơn ông!