Giữ không gian làm nghề giữa đô thị đang phát triển

Mở rộng sức sống cho di sản

Làng lụa Vạn Phúc hiện nay có khoảng 150 cơ sở sản xuất, hộ kinh doanh, trong đó 32 cơ sở trực tiếp dệt lụa với 116 máy dệt; sản lượng ước đạt 1,2 triệu mét vải mỗi năm. Làng nghề đã đón hàng trăm nghìn lượt khách du lịch tham quan. Tuy nhiên, hoạt động vẫn chủ yếu tập trung vào tham quan và mua sản phẩm, trong khi cơ hội để du khách tìm hiểu sâu về kỹ thuật dệt, lịch sử làng nghề và người thợ còn hạn chế. Vì vậy, cần phát triển các trải nghiệm gắn với hoạt động sản xuất, vừa giúp du khách hiểu hơn về giá trị nghề truyền thống, vừa tạo thêm nguồn thu cho người làm nghề.

Trong định hướng đó, ngày 7-1-2026, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 63/QĐ-UBND phê duyệt Quy hoạch chi tiết bảo tồn, phát triển làng nghề truyền thống kết hợp du lịch tại làng nghề dệt lụa Vạn Phúc. Đồ án đặt mục tiêu bảo tồn tối đa cấu trúc không gian làng truyền thống, hệ thống đường làng, ngõ xóm, mặt nước, di tích lịch sử - văn hóa và các cơ sở sản xuất lụa. Đáng chú ý, bảo tồn kỹ năng nghề, không gian sản xuất thủ công gắn với đời sống cộng đồng cũng là một nội dung được xác định rõ.

Ở làng gốm Bát Tràng, nhiều nghệ nhân đã nỗ lực kế thừa tinh hoa gốm truyền thống và tìm kiếm cách biểu đạt mới cho gốm Việt. Trong đó, Nghệ nhân Vũ Như Quỳnh từ nền tảng nghề gốm của gia đình đã vận dụng kiến thức thiết kế để sáng tạo những dòng sản phẩm mới, trong đó có kỹ thuật đắp nổi 3D, phát triển các mẫu gốm phục vụ nhu cầu trang trí và quà tặng.

Nghệ nhân Hà Thị Vinh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Thủ công mỹ nghệ và Làng nghề Hà Nội bày tỏ, giữ nghề không đồng nghĩa với việc mọi sản phẩm đều phải lặp lại mẫu mã cũ. Di sản thủ công có thể tiếp tục phát triển khi người thợ hiểu rõ kỹ thuật, chất liệu và giá trị cốt lõi của nghề, đồng thời tìm kiếm cách tạo hình, công năng và thị trường phù hợp với đời sống hiện đại.

Vấn đề kế nghiệp đã được làng nghề khảm trai - sơn mài Chuyên Mỹ đặt ra. Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương nhấn mạnh sự đa dạng của các nghề truyền thống tại địa phương, từ khảm trai, sơn mài đến giày da, may mặc và mộc mỹ nghệ. Những ngành nghề này không chỉ tạo việc làm mà còn lưu giữ kỹ thuật, bí quyết sản xuất và những giá trị văn hóa riêng.

Tuy nhiên Phó Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ Nguyễn Thị Thùy Hương cũng bày tỏ lo ngại về nguy cơ thiếu hụt lực lượng kế cận và đứt gãy quá trình truyền nghề khi thế hệ trẻ ít mặn mà với nghề truyền thống. Đây là thách thức không thể giải quyết chỉ bằng quảng bá hay tổ chức các hoạt động trải nghiệm.

Tương tự tại làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng, hiện có gần 400 cơ sở sản xuất, kinh doanh, gần 2.000 lao động thường xuyên tại chỗ và thu hút thêm hàng nghìn lao động ngoài địa phương. Quy mô sản xuất và việc làm cho thấy nghề truyền thống vẫn tạo sinh kế. Nhưng để duy trì giá trị, việc truyền dạy và nâng cao tay nghề vẫn cần được quan tâm hơn nữa.

Bốn làng nghề Bát Tràng, Vạn Phúc, Chuyên Mỹ và Sơn Đồng hiện cùng tham gia Mạng lưới Thành phố thủ công mỹ nghệ sáng tạo thế giới. Việc được ghi nhận quốc tế mở ra cơ hội giao lưu, quảng bá, kết nối thị trường và thúc đẩy sáng tạo. Tuy nhiên, danh hiệu chỉ thực sự có ý nghĩa lâu dài khi đi kèm những chuyển biến tích cực trong đời sống nghề.

Bảo tồn phải gắn với sinh kế và phát triển đô thị

Theo TS Lê Thị Thu Phượng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, làng nghề truyền thống vừa là không gian sinh kế, vừa là di sản văn hóa sống của Hà Nội. Trong bối cảnh đô thị hóa và chuyển đổi mô hình kinh tế, các làng nghề đang chịu sức ép về không gian sản xuất, nguồn nhân lực và thị trường tiêu thụ. Vì vậy, bảo tồn không thể tách rời điều kiện sống, làm việc của cộng đồng và khả năng duy trì nghề trong thực tế.

Bên cạnh đó, chính sách bảo tồn cần được triển khai đồng thời trên nhiều phương diện. Quy hoạch cần nhận diện và bảo vệ không gian có giá trị; chương trình đào tạo phải tạo cơ hội cho người trẻ học nghề; hoạt động xúc tiến thương mại và du lịch cần mang lại lợi ích thực chất cho nghệ nhân, hộ sản xuất. Cùng với đó, việc tư liệu hóa kỹ thuật, mẫu hoa văn, câu chuyện nghề và lịch sử cộng đồng sẽ giúp lưu giữ những tri thức có nguy cơ mai một.

Tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7-1-2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu phát huy giá trị di sản, phát triển các sản phẩm văn hóa và mở rộng nguồn lực cho văn hóa. Với làng nghề, điều đó có nghĩa là đưa giá trị thủ công vào đời sống kinh tế hiện đại, nhưng vẫn bảo đảm cộng đồng và người nắm giữ tri thức là chủ thể quan trọng của quá trình bảo tồn.

Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17-3-2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới cũng đặt ra yêu cầu phát triển Hà Nội với tầm nhìn dài hạn, phát huy các giá trị văn hóa và bản sắc riêng. Trong quá trình đô thị hóa, yêu cầu hiện đại hóa hạ tầng và tổ chức không gian sống cần đi cùng việc gìn giữ những yếu tố tạo nên lịch sử, bản sắc và sức hấp dẫn của Thủ đô.

Dự kiến từ ngày 13 đến 16-11 tới, Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026 sẽ diễn ra tại Hoàng thành Thăng Long. Sự kiện dự kiến quy tụ khoảng 200 đại biểu quốc tế đến từ 40 đến 50 quốc gia, vùng lãnh thổ, cùng nghệ nhân, doanh nghiệp và đại diện các làng nghề trong nước. Festival là cơ hội giới thiệu kỹ thuật thủ công và sản phẩm làng nghề tới công chúng quốc tế. Nhưng giá trị lớn hơn cần hướng tới là mở rộng kết nối giữa nghệ nhân, cơ sở sản xuất, nhà thiết kế, doanh nghiệp và thị trường, tạo cơ hội cho sản phẩm phát triển và giúp người làm nghề có thêm nguồn lực để truyền nghề.

Di sản chỉ có thể tồn tại lâu dài khi gắn bó với cộng đồng đã tạo ra nó. Là khi người thợ còn sống được bằng nghề, người trẻ có cơ hội tiếp nối kỹ năng và những giá trị truyền thống tìm được chỗ đứng trong đời sống hiện đại. Đô thị hóa không nhất thiết khiến làng nghề mai một nếu quy hoạch, chính sách văn hóa, sinh kế và sáng tạo được kết nối đồng bộ, tạo điều kiện để di sản tiếp tục chảy trong lòng đô thị đang đổi thay.