Làng nghề truyền thống kể bằng ngôn ngữ mới

Khi làng nghề bước ra khỏi không gian quen thuộc

Khán giả đến với “Thanh âm Gốm” để xem một chương trình nghệ thuật, nhưng khi rời không gian trình diễn ở Bát Tràng, điều đọng lại không chỉ là âm nhạc hay ánh sáng. Đất, lửa, gốm và bàn tay người thợ được chuyển hóa thành chất liệu nghệ thuật, giúp câu chuyện về một làng nghề quen thuộc được cảm nhận theo một cách khác.

Diễn ra trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026, “Thanh âm Gốm” không giới thiệu làng nghề Bát Tràng đơn thuần qua những sản phẩm gốm. Chương trình khai thác chính chất liệu nghề để tạo nên một ngôn ngữ nghệ thuật mới, với nhạc cụ được tạo tác hoặc lấy cảm hứng từ gốm, kết hợp âm nhạc, ánh sáng, múa và trình diễn.

Chị Nguyễn Vân Thư (phường Long Biên, Hà Nội) cho biết: “Qua chương trình, Bát Tràng hiện lên không chỉ là làng nghề nổi tiếng với sản phẩm từ đất và lửa mà còn là một không gian văn hóa đang tiếp tục vận động, nơi nghề truyền thống được trao truyền đồng thời kết nối với nghệ thuật, du lịch và đời sống đương đại”.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà đánh giá việc đưa “Thanh âm Gốm” đến xã Bát Tràng tạo thêm phương thức để công chúng tiếp cận, cảm nhận và khám phá giá trị làng nghề; đồng thời kết nối nghề thủ công truyền thống với nghệ thuật đương đại, làm nổi bật sức sống của di sản trong đời sống hôm nay.

Điểm đáng chú ý là nghề không cần thay đổi để trở nên mới mẻ mà cách kể về nghề thay đổi. Những chất liệu vốn thuộc về không gian sản xuất được đưa vào ngôn ngữ nghệ thuật, để công chúng không chỉ nhìn thấy sản phẩm mà còn cảm nhận câu chuyện phía sau.

Cách tiếp cận này cũng xuất hiện ở làng nghề Quất Động, nhưng bằng một hình thức khác. Thay vì đưa làng nghề lên sân khấu, một nhóm sinh viên đến từ nhiều trường đại học đã biến chính ngôi làng thành một phần của trò chơi.

Qua khảo sát, nhóm nhận thấy giá trị cốt lõi của làng thêu nằm ở kỹ thuật được trao truyền qua nhiều thế hệ, trong khi sản phẩm sáng tạo độc bản ngày càng ít. Người thợ chủ yếu nhận mẫu để thêu theo yêu cầu, thời gian hoàn thành kéo dài nhưng thu nhập từ nghề chưa đủ sức cạnh tranh với những công việc khác.

Từ đó, board game “Quất Động Tú Hoa Ký” được xây dựng trên bản đồ thực tế của làng. Người chơi tiếp cận lịch sử, nguyên vật liệu, kỹ thuật thêu và câu chuyện của nghệ nhân thông qua hành trình qua các địa điểm trong làng.

Vũ Ngọc Thanh, sinh viên Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, Trưởng nhóm, cho biết: "Nhóm muốn tạo ra một sản phẩm để du khách không chỉ ngắm nhìn hay mua sản phẩm mà có thể tương tác, khám phá và hiểu sâu hơn về nghề thêu Quất Động".

Nhóm cũng chủ động không đưa bí quyết kỹ thuật cốt lõi vào trò chơi. Board game chỉ đóng vai trò điểm khởi đầu; muốn tìm hiểu sâu, người chơi vẫn phải tìm đến nghệ nhân. Mỗi bộ sản phẩm bán ra còn có một chi tiết thêu tay do người thợ Quất Động thực hiện, qua đó tạo thêm đầu ra cho nghề.

Ở làng nghề Phú Vinh, một nhóm bạn trẻ khác bắt đầu từ khoảng cách giữa kỹ thuật thủ công của làng nghề với cách một bộ phận người tiêu dùng đô thị nhìn nhận sản phẩm mây tre đan.

Từ đó, “Mây Của Làng” lấy chiếc túi mây làm sản phẩm khởi đầu, thiết kế theo hướng phù hợp với đời sống hiện đại. Nhóm không chỉ hướng tới bán sản phẩm mà muốn tạo điểm chạm để người dùng làm quen với mây tre đan Phú Vinh và câu chuyện phía sau nó.

Từ sản phẩm ban đầu, nhóm đề xuất phát triển hệ sản phẩm và không gian trải nghiệm đồ thủ công tại đô thị, kết hợp sản phẩm với câu chuyện về nghệ nhân, kỹ thuật đan và thực hành.

Từ kể chuyện đến tạo giá trị mới

Ba cách làm khác nhau nhưng cùng đặt ra một vấn đề, đó là làng nghề không thể chỉ được kể bằng sản phẩm. Khi sản phẩm thủ công phải cạnh tranh trong một thị trường ngày càng coi trọng trải nghiệm và tính sáng tạo, giá trị của làng nghề không chỉ nằm ở vật thể cuối cùng mà còn ở lịch sử, kỹ thuật, tri thức, con người và không gian văn hóa tạo nên sản phẩm ấy. Đưa những yếu tố đó vào nghệ thuật, trò chơi, thiết kế hay trải nghiệm chính là cách mở rộng “điểm chạm” giữa di sản và công chúng.

Nghệ nhân Nguyễn Viết Lợi, người gắn bó với làng nghề Sơn Đồng cho rằng, nghề truyền thống chủ yếu được truyền lại thông qua thực hành để thành thạo kỹ thuật, trong khi nhiều bạn trẻ tiếp cận di sản từ niềm đam mê và quá trình tự nghiên cứu. Hai nguồn lực này có thể bổ trợ cho nhau: Nghệ nhân cung cấp tri thức nghề, kỹ thuật và kinh nghiệm; họa sĩ, nhà thiết kế đóng góp tư duy sáng tạo và cách thể hiện mới.

PGS.TS Vũ Ngọc Anh, Hiệu trưởng Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, nhấn mạnh bảo tồn di sản không chỉ dừng ở việc gìn giữ nguyên trạng mà cần được tiếp cận bằng tư duy đổi mới để các giá trị truyền thống tiếp tục phát huy trong đời sống đương đại. Sự kết nối giữa di sản, thiết kế, công nghệ và sáng tạo có thể tạo thêm cơ hội phát triển cho làng nghề.

Nhìn từ Bát Tràng, Quất Động và Phú Vinh…, đổi mới cách kể không có nghĩa làm mờ đi bản sắc của nghề. Ngược lại, đó là cách đưa những giá trị vốn có vào những hình thức mà công chúng hôm nay dễ tiếp cận hơn, đó là thanh âm từ đất, một trò chơi dẫn về ngôi làng, sản phẩm mây tre bước vào đời sống.

Khi văn hóa trở thành chất liệu cho sáng tạo, sản phẩm làng nghề không chỉ để sử dụng hay trưng bày mà còn có thể tạo trải nghiệm, kết nối cộng đồng và mở thêm đầu ra cho người làm nghề. Khi đó, câu chuyện bảo tồn không dừng ở việc giữ lại những gì đã có, mà hướng tới phát huy vốn văn hóa để hình thành những sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế mới - một hướng đi để làng nghề tham gia vào dòng chảy công nghiệp văn hóa Thủ đô.