Giữ giống mơ Hương Tích, mở hướng phát triển du lịch sinh thái Chùa Hương

Từ đặc sản đi vào thơ ca đến nỗi lo mai một nguồn gen

Nhắc đến Chùa Hương, bên cạnh dòng suối Yến, những dãy núi đá vôi và mùa lễ hội, nhiều người còn nhớ đến những vạt rừng mơ. Hình ảnh ấy từng đi vào thơ Nguyễn Bính qua câu thơ “Thấp thoáng rừng mơ cô hái mơ”, gợi một miền cảnh sắc nên thơ. Với người dân Hương Sơn, cây mơ không chỉ cho quả mà còn gắn với ký ức về vùng đất, sinh kế và những món quà đặc sản dành cho khách hành hương.

Mơ Hương Tích được ưa chuộng bởi hạt nhỏ, cùi dày, thịt quả mọng, vị chua thanh và hương thơm dịu. Quả mơ thường được dùng để ngâm đường, làm nước giải khát, chế biến ô mai hoặc ngâm rượu. Mùa mơ chín cũng là dịp nhiều người tìm mua loại quả đặc sản này.

Tuy nhiên, giá trị ấy đang đứng trước nguy cơ mai một. Theo khảo sát của Học viện Nông nghiệp Việt Nam, diện tích cây mơ tại xã Hương Sơn hiện chỉ còn khoảng 8-10ha, trong đó giống Hương Tích chiếm 97,2%. Đáng chú ý, 56,8% số cây nằm trong nhóm tuổi 10-15 năm. Việc nhân giống tại các hộ dân chủ yếu bằng phương pháp chiết cành, chiếm 78%, trong khi phương pháp ghép chỉ chiếm 0,13% do thiếu tổ hợp gốc ghép phù hợp.

Những con số này cho thấy việc bảo tồn giống mơ Hương Tích không thể chỉ dừng ở duy trì những vườn cây hiện có. Khi cây già cỗi, năng suất và chất lượng không ổn định, việc nhân giống chủ yếu dựa vào kinh nghiệm của người trồng cũng tiềm ẩn nguy cơ lẫn giống. Nếu không xác định được cây đúng giống và xây dựng quy trình nhân giống phù hợp, việc mở rộng diện tích chưa chắc đã giữ được những đặc tính quý của giống mơ bản địa.

Mơ Hương Tích đã được xác định là một trong những nguồn gen cây ăn quả đặc thù của Hà Nội cần ưu tiên bảo tồn và phát triển. Đây không chỉ là yêu cầu gìn giữ một giống cây địa phương, mà còn là cách bảo vệ giá trị sản vật gắn với cảnh quan và văn hóa vùng Chùa Hương.

Theo TS. Phạm Thị Ngọc, Chủ nhiệm nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp cơ sở “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen mơ Hương Tích gắn với du lịch sinh thái” (mã số: CT04/02-2023-4) thuộc Trung tâm Nông nghiệp sinh thái và Đào tạo nghề (Học viện Nông nghiệp Việt Nam), một trong những kết quả quan trọng của nhiệm vụ là bình tuyển, công nhận 20 cây mơ Hương Tích đầu dòng. Từ 40 cây ưu tú được lựa chọn ban đầu tại xã Hương Sơn, nhóm nghiên cứu đánh giá đặc điểm sinh trưởng, khả năng cho quả và chất lượng quả để chọn những cây đáp ứng yêu cầu.

Việc xác định được cây đầu dòng có ý nghĩa thiết thực đối với công tác bảo tồn. Đây là nguồn vật liệu để nhân giống có kiểm soát, tạo cơ sở phục tráng và từng bước mở rộng diện tích trồng mơ đúng đặc tính bản địa.

Cùng với đánh giá đặc điểm bên ngoài, nhóm nghiên cứu còn sử dụng các phương pháp phân tích di truyền để hỗ trợ nhận diện nguồn gen. Nói cách khác, đây là bước xây dựng căn cứ khoa học nhằm phân biệt mơ Hương Tích với những giống mơ khác, hạn chế nguy cơ nhân rộng giống lai tạp hoặc không đúng đặc tính. Nghiên cứu đã giải trình tự, lắp ráp bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của mẫu mơ trồng tại Mỹ Đức, đồng thời sử dụng mã vạch ADN và các chỉ thị phân tử để phân tích, nhận diện mẫu giống.

Từ vườn mơ đến sản phẩm du lịch sinh thái

Bảo tồn giống mơ quý chỉ có thể bền vững khi người dân có động lực duy trì và phát triển vườn cây. Vì vậy, bên cạnh tuyển chọn cây đầu dòng, nhiệm vụ tập trung hoàn thiện quy trình nhân giống, kỹ thuật chăm sóc và xây dựng các mô hình trồng mơ gắn với du lịch sinh thái.

Qua nghiên cứu, nhóm thực hiện xác định phương pháp ghép đoạn cành trên gốc ghép mận. Trong thí nghiệm có sử dụng thêm chế phẩm kích thích sinh trưởng Atonik, tỷ lệ bật mầm đạt 63,1%, tỷ lệ sống đạt 60%. Từ kết quả này, nhóm xây dựng vườn ươm tạm thời rộng 200m² tại Hương Sơn, chuẩn bị 800 gốc ghép và sản xuất được 610 cây giống đạt tiêu chuẩn xuất vườn.

Đây là bước tiến đáng chú ý bởi nguồn cây giống được tạo ra từ quy trình nghiên cứu, gắn với những cây đầu dòng đã được bình tuyển, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào việc nhân giống tự phát tại các hộ dân.

Cùng với nhân giống, quy trình thâm canh được nghiên cứu nhằm giúp cây sinh trưởng tốt hơn, tăng năng suất và cải thiện chất lượng quả. Các biện pháp thử nghiệm gồm bón phân, sử dụng phân bón lá giàu kali, cắt tỉa tạo tán và điều tiết thời điểm ra hoa. Đáng chú ý, nhiệm vụ nghiên cứu biện pháp khoanh vỏ cành hoặc xử lý Ethrel nồng độ 0,5‰, giúp mầm hoa nở sớm hơn 7-9 ngày. Cắt tỉa sau thu hoạch cũng giúp tán cây thông thoáng, kích thích cây bật lộc sớm hơn. Những kỹ thuật này hướng tới mục tiêu cải thiện khả năng ra hoa, đậu quả và nâng cao hiệu quả các vườn mơ hiện có.

Kết quả nghiên cứu được triển khai vào hai mô hình sản xuất gắn với du lịch sinh thái tại xã Hương Sơn. Trong đó, mô hình trồng mới có quy mô 1ha với 625 cây, triển khai tại 8 hộ dân ở các khu vực Đục Khê, Tiêm Mai và Phú Yên. Các vườn được bố trí dọc hai tuyến tham quan Suối Yến – Bến Đục – Đền Trình và Suối Tuyết – Chùa Cá. Sau quá trình trồng và chăm sóc, tỷ lệ sống của cây đạt 81%; mô hình đã trồng giặm 121 cây, chiều cao cây trung bình đạt 0,94m. Khi cây trưởng thành, những vườn mơ này được kỳ vọng góp phần tạo thêm cảnh quan mùa hoa và điểm dừng chân cho du khách.

Nếu mô hình trồng mới hướng tới tạo thêm không gian cảnh quan, mô hình thâm canh quy mô 3ha với 1.875 cây tập trung nâng cao hiệu quả những vườn mơ đang sản xuất. Mô hình được triển khai tại 13 hộ dân ở Đục Khê và Phú Yên, gắn với các nhà vườn quy mô lớn làm hạt nhân đón khách. Năng suất thực thu đạt 6,3 tấn/ha trong năm 2025 và 5,5 tấn/ha năm 2026, tăng từ 22,9% đến 33,3% so với đối chứng canh tác truyền thống. Khối lượng quả đạt 16,4-17,3g/quả, tỷ lệ phần ăn được đạt 86,4%.

Hai mô hình mở ra cách tiếp cận mới: vườn mơ không chỉ là nơi sản xuất quả mà còn có thể trở thành một phần của không gian trải nghiệm ở Chùa Hương. Khi được kết nối với các tuyến tham quan, vườn cây có thể tạo thêm điểm dừng chân cho du khách; người dân cũng có cơ hội phát triển sinh kế từ chăm sóc vườn, đón khách và chế biến sản phẩm từ quả mơ.

Dẫu vậy, đây mới là những bước đi ban đầu. Mô hình trồng mới cần thêm thời gian để cây trưởng thành và cho quả ổn định. Việc đưa vườn mơ trở thành điểm dừng chân trong các tour Chùa Hương cũng cần sự phối hợp giữa hộ trồng mơ, đơn vị quản lý thắng cảnh và doanh nghiệp lữ hành. Nhóm nghiên cứu cũng đề xuất tổ chức tour ngắm hoa mơ vào tháng 1-2, trải nghiệm thu hoạch quả vào tháng 3-4.

Để hướng đi này phát huy hiệu quả, TS. Phạm Thị Ngọc kiến nghị cần bảo vệ nghiêm ngặt 20 cây đầu dòng đã được công nhận; quy hoạch vùng trồng tập trung tại các thung lũng xung quanh rừng đặc dụng Hương Sơn, phấn đấu mở rộng diện tích lên 20-30ha trong những năm tiếp theo. Cùng với đó là kiểm soát việc chăn thả gia súc, nhất là dê núi thả rông; đầu tư hệ thống tưới tiêu, bể trữ nước mùa khô và hạ tầng kết nối vườn mơ với các tuyến du lịch sinh thái.

Một hướng đi khác là xây dựng nhãn hiệu chứng nhận, chỉ dẫn địa lý và chuẩn hóa các sản phẩm chế biến từ mơ Hương Tích như: Rượu mơ, nước cốt mơ, siro, ô mai, hướng tới tiêu chuẩn OCOP từ 4 sao trở lên. Khi chất lượng giống được bảo đảm, quy trình sản xuất được chuẩn hóa và sản phẩm có thương hiệu, giá trị của quả mơ sẽ không chỉ nằm ở mùa thu hoạch ngắn ngủi trong năm.

Từ những vạt rừng mơ từng đi vào thơ ca đến các mô hình trồng mới, thâm canh gắn với du lịch sinh thái hôm nay là hành trình cần sự tiếp nối giữa tri thức bản địa, khoa học và cộng đồng. Hai mươi cây đầu dòng, 610 cây giống đạt chuẩn cùng các mô hình trên tổng diện tích 4ha chưa thể ngay lập tức khôi phục những rừng mơ xưa. Nhưng đó là nền móng quan trọng để Hương Sơn bảo tồn giống cây đặc sản, tạo thêm sinh kế cho người dân và làm phong phú trải nghiệm của du khách khi về với Chùa Hương.