Giữ gìn bản sắc văn hóa: Chuyển hóa giá trị truyền thống thành nguồn sức mạnh nội sinh

Ngày 2-10, tại Hà Nội, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học quốc gia “Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập quốc tế”, với sự tham dự của gần 100 nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý.

Cần được tiếp nối trong đời sống đương đại

Trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, câu chuyện giữ gìn bản sắc văn hóa đang đứng trước yêu cầu mới. Những giá trị được hình thành qua lịch sử cần tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay, được thế hệ trẻ tiếp nhận, thực hành và sáng tạo bằng những phương thức phù hợp với xã hội hiện đại.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật cho rằng, bản sắc văn hóa cần được nhìn từ năng lực phát triển của quốc gia. Những giá trị được hun đúc qua lịch sử cần được chuyển hóa thành phẩm chất của con người Việt Nam hôm nay, nguồn cảm hứng cho sáng tạo, sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh và sức hấp dẫn của hình ảnh đất nước. Tự chủ văn hóa không phải là khép mình trước các giá trị bên ngoài, mà là nhận diện rõ những giá trị cốt lõi để gìn giữ, chọn lọc tinh hoa để tiếp nhận và chủ động sáng tạo những giá trị mới.

Từ các tham luận và thảo luận, một cách tiếp cận mới về bảo tồn được đặt ra. Câu hỏi không dừng ở “bảo tồn cái gì”, mà cần làm rõ ai là chủ thể, bảo tồn để làm gì, giá trị được trao truyền và làm giàu ra sao trong đời sống hiện đại. Cộng đồng, nghệ nhân và thế hệ trẻ cần được đặt vào vị trí chủ thể trực tiếp thực hành, diễn giải và trao truyền văn hóa.

Thực tế từ nghệ thuật biểu diễn dân gian, Xòe Thái hay chèo cho thấy, một di sản chỉ có thể duy trì sức sống khi còn môi trường thực hành và có người tiếp nối. Với Xòe Thái, việc bảo vệ giá trị di sản sau khi được UNESCO ghi danh cần gắn với cộng đồng, sinh hoạt, nghi lễ và quá trình truyền dạy. Với nghệ thuật chèo, tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ cần tiếp tục được trao truyền, đồng thời thích ứng với đời sống đương đại. Từ đó, bảo tồn không còn là công việc riêng của các thiết chế văn hóa, mà cần sự tham gia của nghệ nhân, nghệ sĩ, cơ sở đào tạo, cộng đồng và người trẻ.

Từ một hướng tiếp cận khác, GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đặt vấn đề về chuẩn mực con người Việt Nam trong xã hội 5.0. Khi công nghệ làm thay đổi phương thức giao tiếp, học tập, lao động và tiếp nhận thông tin, bản sắc văn hóa cũng được thể hiện qua lối sống, cách ứng xử, trách nhiệm với cộng đồng và khả năng thích ứng của mỗi người. Giữ gìn bản sắc vì thế gắn chặt với việc xây dựng con người có năng lực sống và làm việc trong môi trường mới nhưng vẫn giữ được những giá trị nền tảng.

Bản sắc cũng cần được tiếp tục nhận diện trong những không gian sáng tạo mới. Nghệ thuật đương đại có thể trở thành nơi các giá trị truyền thống được diễn giải bằng ngôn ngữ mới, tạo nên những cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa văn hóa Việt Nam với thế giới. Đây là quá trình kế thừa và làm mới, để truyền thống tiếp tục có mặt trong đời sống thay vì chỉ được nhìn nhận như những giá trị đã hoàn tất.

Chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển

Không gian số đang mở ra cơ hội lớn cho việc lưu giữ, giới thiệu và đưa văn hóa Việt Nam đến với công chúng rộng hơn, song cũng đặt ra những thách thức mới. Số hóa di sản mới là bước đầu; quan trọng hơn là năng lực tạo nội dung, kể những câu chuyện về Việt Nam, bảo vệ bản quyền và nâng cao sức cạnh tranh của nội dung văn hóa Việt Nam trên các nền tảng số.

Các ý kiến tại hội thảo lưu ý đến nguy cơ thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử, nội dung độc hại và sự phụ thuộc vào các nền tảng xuyên biên giới. Vì vậy, chuyển đổi số trong văn hóa cần đi cùng năng lực làm chủ công nghệ của con người. Dữ liệu về di sản cần được chuyển thành học liệu, nội dung giáo dục, sản phẩm sáng tạo và trải nghiệm văn hóa; đội ngũ làm văn hóa cũng cần được trang bị kiến thức và kỹ năng số để chủ động tạo dựng, quản trị và lan tỏa nội dung.

Hội nhập quốc tế cũng đặt ra yêu cầu tiếp nhận có chọn lọc và chủ động làm giàu những giá trị riêng của văn hóa Việt Nam. PGS.TS Nguyễn Thị Phương Châm cho rằng, giao lưu văn hóa cần được nhìn trong mối quan hệ hai chiều, tiếp thu những giá trị tiến bộ của thế giới, đồng thời phát huy nội lực và bản sắc của chính mình. Khi có khả năng tạo ra những giá trị riêng và đưa các giá trị ấy vào quá trình giao lưu, văn hóa Việt Nam sẽ có thêm điều kiện tham gia sâu hơn vào đời sống văn hóa quốc tế.

Từ các trao đổi tại hội thảo, một số giải pháp được đặt ra như hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo, khơi thông nguồn lực cho văn hóa; đặt cộng đồng, nghệ nhân và thanh niên vào vị trí chủ thể; phát triển nguồn nhân lực kết hợp tri thức văn hóa với công nghệ và kỹ năng số; thúc đẩy chuyển đổi số gắn với bảo vệ bản quyền, an ninh và chủ quyền văn hóa; xây dựng những sản phẩm, dịch vụ và câu chuyện văn hóa Việt Nam có chất lượng, sức cạnh tranh và khả năng lan tỏa quốc tế. Những định hướng này cũng phù hợp với yêu cầu xử lý hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế, bảo tồn và phát triển, đời sống thực và không gian số được đặt ra trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Phát biểu tổng kết, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy khẳng định, hội thảo đã góp phần làm sâu sắc thêm nhận thức về bản sắc văn hóa như một quá trình vừa kế thừa, vừa sáng tạo và thích ứng; đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa giữ gìn, phát huy, sáng tạo và phát triển để chuyển hóa các giá trị văn hóa giàu bản sắc thành nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quốc gia.

Đặc biệt, các tham luận đã mở rộng cách tiếp cận về bản sắc văn hóa trong mối liên hệ hữu cơ với xây dựng con người, hệ giá trị, cộng đồng, không gian số, công nghiệp văn hóa và quản trị đa chủ thể, phù hợp với định hướng phát triển văn hóa trong Văn kiện Đại hội XIV và Nghị quyết số 80-NQ/TW.

Theo Thứ trưởng Trịnh Thị Thủy, có 5 định hướng lớn được đề xuất đó là hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo; phát huy vai trò chủ của cộng đồng, nghệ nhân và thế hệ trẻ; phát triển nguồn nhân lực liên ngành; thúc đẩy chuyển đổi số có trách nhiệm, nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh và khả năng hội nhập của sản phẩm, dịch vụ văn hóa Việt Nam.

Kết quả hội thảo sẽ được tổng hợp thành các luận cứ, định hướng và giải pháp thiết thực, góp phần nâng cao hiệu quả giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh đổi mới toàn diện và hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay