Giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá cần được thực hiện bằng nhiều giải pháp đồng bộ

Tăng cường kiểm tra, giám sát việc chấp hành quy định

Đồng tình với quan điểm của Chính phủ về việc tiếp tục quản lý chặt chẽ hoạt động kinh doanh thuốc lá - ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, tại diễn đàn Quốc hội, đại biểu Phạm Ngọc Lâm, Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai cho rằng, việc quy định như trong Luật hiện hành đồng nghĩa là phải có giấy phép đối với tất cả các hoạt động kinh doanh thuốc lá có thể tạo thêm rào cản, gia tăng thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ...

Một số khâu trong hoạt động phân phối, bán buôn, bán lẻ sản phẩm thuốc lá hoàn toàn có thể quản lý thông qua các điều kiện kinh doanh, quyền và nghĩa vụ của thương nhân, kết hợp với tăng cường kiểm tra, giám sát và hậu kiểm. Qua đó, tạo môi trường kinh doanh minh bạch cho doanh nghiệp, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước và mục tiêu phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Theo đại biểu Phạm Ngọc Lâm, pháp luật về đầu tư cho phép áp dụng nhiều hình thức quản lý đối với ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Khoản 1 và khoản 5 Điều 7 Luật Đầu tư năm 2025 quy định về việc phân loại ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện theo phương thức tiền kiểm, hậu kiểm và cho phép áp dụng nhiều hình thức quản lý khác nhau, bao gồm giấy phép, giấy chứng nhận, chứng chỉ, văn bản xác nhận, chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền hoặc các yêu cầu khác mà tổ chức, cá nhân phải đáp ứng mà không cần xác nhận bằng văn bản.

Với mục tiêu hạn chế khả năng tiếp cận và giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá, các chuyên gia cũng cho rằng cần được thực hiện bằng nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó tập trung vào kiểm soát nguồn cung từ khâu sản xuất, nhập khẩu và nội dung này đã được quản lý chặt theo quy định tại Điều 21 và Điều 22 của Luật.

Bên cạnh đó còn có chính sách thuế; kiểm soát địa điểm bán, đối tượng mua và hành vi bán hàng; đặc biệt cần tăng cường kiểm tra, giám sát việc chấp hành các quy định về kinh doanh thuốc lá, đặc biệt tại các điểm bán trực tiếp đến người tiêu dùng. Đây là những biện pháp cần được ưu tiên để bảo đảm mục tiêu phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Bảo đảm tính nhất quán với định hướng cải cách

Theo ĐBQH Phạm Ngọc Lâm, việc tiếp tục duy trì giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ sản phẩm thuốc lá sẽ làm gia tăng gánh nặng thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ đối với doanh nghiệp, hộ kinh doanh cũng như cơ quan quản lý nhà nước.

Theo số liệu ước tính, với chi phí khoảng 6 triệu đồng cho một giấy phép có thời hạn 5 năm, bình quân mỗi cơ sở chịu chi phí tương đương 1,2 triệu đồng/năm. Khi áp dụng trên một mạng lưới lớn các cửa hàng tạp hóa, hộ kinh doanh và thương nhân bán buôn, bán lẻ, tổng chi phí tuân thủ có thể lên tới hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm.

Mục tiêu đặt ra là vừa bảo đảm phòng, chống tác hại của thuốc lá, vừa giảm được những thủ tục không trực tiếp đem lại hiệu quả quản lý, tạo điều kiện chuyển nguồn lực từ giải quyết thủ tục hành chính sang tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm.

Về phương thức quản lý, các chuyên gia kiến nghị tăng cường ứng dụng công nghệ và nâng cao hiệu quả hậu kiểm. Theo đó, thương nhân kinh doanh thuốc lá vẫn phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện kinh doanh. Việc cung cấp thông tin về địa điểm kinh doanh cần được thực hiện theo phương thức điện tử, tận dụng dữ liệu đăng ký kinh doanh hiện có, tránh phát sinh thêm thủ tục hành chính.

Cơ quan quản lý Nhà nước khai thác, kết nối dữ liệu đăng ký kinh doanh, hóa đơn điện tử và thông tin truy xuất nguồn gốc hàng hóa để theo dõi, giám sát hoạt động kinh doanh. Đồng thời, phân định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương và các lực lượng chức năng trong công tác kiểm tra, hậu kiểm; tập trung xử lý thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, hành vi bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi, bán tại địa điểm bị cấm và các hành vi vi phạm khác.

Qua đó, chuyển từ quản lý chủ yếu bằng giấy phép sang quản lý thực chất việc tuân thủ pháp luật trong quá trình kinh doanh, vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa bảo đảm yêu cầu phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Từ góc độ kinh doanh, quy định cần hướng tới ổn định, thống nhất với các quy định và định hướng cải cách đã được triển khai, đồng thời bảo đảm công cụ quản lý bám sát mục tiêu kiểm soát hoạt động kinh doanh thuốc lá.

Theo đó, việc tiếp tục bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn và bán lẻ cần đi cùng với duy trì đầy đủ các điều kiện kinh doanh, tăng cường kiểm tra, giám sát và hậu kiểm để vừa bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, vừa tránh phát sinh trở lại những thủ tục không cần thiết.

Phạm vi chính sách cần thống nhất với mục tiêu ban đầu, đồng thời hạn chế tối đa những tác động ngoài mong muốn về kinh tế - xã hội.

Cần giai đoạn chuyển tiếp khoảng 18-24 tháng tạo điều kiện để cơ quan thực thi hướng dẫn, tổ chức đào tạo, tập huấn dựa trên kinh nghiệm thực tế, đồng thời để nhà bán lẻ có thời gian điều chỉnh cách vận hành và thực hiện đúng quy định ngay từ giai đoạn đầu áp dụng.

Hiệu quả của quy định cần được đặt trong tổng thể kiểm soát đồng thời thị trường hợp pháp và thị trường bất hợp pháp, tránh tình trạng người tuân thủ bị siết chặt trong khi hàng lậu, hàng giả có thêm khoảng trống.