Chặn tiếp thị thuốc lá trá hình trên mạng xã hội, bảo vệ giới trẻ

Khó nhận diện, khó kiểm soát

Tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” do Báo Nhân dân tổ chức ngày 27-10, Thạc sĩ Đoàn Thu Huyền, Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Việt Nam cho biết, tiếp thị thuốc lá không chỉ diễn ra dưới hình thức quảng cáo trực tiếp, mà còn thông qua phong cách sống, người có ảnh hưởng, chương trình khuyến mại, tài trợ và hoạt động giải trí.

Báo cáo được dẫn tại tọa đàm cho thấy, giai đoạn 2018-2021, nội dung quảng bá các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới trên mạng xã hội ghi nhận hơn 3,4 tỷ lượt xem, tiếp cận khoảng 385 triệu người, trong đó có 16 triệu người dưới 18 tuổi. Những con số này cho thấy quy mô tiếp cận đáng chú ý của các nội dung quảng bá trên môi trường số, đặt ra yêu cầu kiểm soát hiệu quả hơn những hình thức tiếp thị khó nhận diện.

Theo ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, sự phổ biến của mạng xã hội, nền tảng chia sẻ video, trò chơi trực tuyến và các cộng đồng số khiến trẻ em phải đối mặt với những hình thức tiếp thị tinh vi hơn quảng cáo truyền thống. Hình ảnh thuốc lá có thể xuất hiện trong video ngắn, livestream, bài đăng cá nhân hoặc nội dung của người nổi tiếng mà không thể hiện rõ dấu hiệu quảng cáo thương mại. Vì vậy, người xem, nhất là người trẻ, có thể tiếp nhận thông điệp quảng bá mà không nhận ra mục đích tiếp thị phía sau.

Đáng chú ý, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng có thể được thiết kế với màu sắc, hương vị và kiểu dáng hấp dẫn, thậm chí giống những thiết bị công nghệ thông dụng. Khi hình ảnh sản phẩm được gắn với phong cách sống hiện đại, sự tự tin, cá tính hoặc hình mẫu được giới trẻ yêu thích, hành vi sử dụng thuốc lá có nguy cơ bị bình thường hóa, làm giảm nhận thức về tác hại và tạo áp lực đồng trang lứa. Trong khi đó, người trẻ có thể chưa hiểu đầy đủ về thành phần, khả năng gây nghiện và ảnh hưởng sức khỏe của các sản phẩm này.

Nguy cơ không chỉ đến từ nội dung trên mạng. Nghiên cứu Tiny Targets năm 2021 tại khu vực quanh 240 trường học ở Hà Nội và TP Hồ Chí Minh ghi nhận trung bình 13 điểm bán thuốc lá trong bán kính 100 mét quanh mỗi trường. Trong số các điểm bán được khảo sát, 57,6% trưng bày thuốc lá ở tầm mắt trẻ em và 27,9% đặt thuốc lá gần bánh kẹo, đồ chơi. Kết quả này cho thấy trẻ em có thể tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá cả trong không gian số lẫn môi trường sinh hoạt hằng ngày.

Hoàn thiện pháp luật, tăng trách nhiệm

Trong bối cảnh Quốc hội xem xét dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, yêu cầu đặt ra là hoàn thiện quy định để theo kịp những phương thức tiếp thị mới.

Theo ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa-Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, dự thảo Luật đã bổ sung các khái niệm về thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, trưng bày thuốc lá và tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng, nhằm cụ thể hóa quy định cấm tại Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội và bảo đảm thống nhất trong áp dụng pháp luật. Tuy nhiên, khái niệm nguyên liệu thuốc lá tại dự thảo chưa bao gồm các chất không chứa nicotine được sử dụng chuyên dùng cho sản phẩm thuốc lá. Điều này có thể tạo ra khoảng trống trong việc thực hiện quy định cấm đối với một số loại nguyên liệu.

Vì vậy, Ủy ban Văn hóa và Xã hội kiến nghị nghiên cứu bổ sung nhóm chất này vào khái niệm nguyên liệu thuốc lá, đồng thời, xem xét quy định cấm đối với sản phẩm có thiết kế của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Từ góc độ bảo vệ quyền trẻ em, ông Đặng Hoa Nam cho rằng, cần chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa, lấy việc bảo vệ trẻ em làm trọng tâm. Trẻ em và thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển quan trọng về thể chất, trí tuệ, tâm lý và cảm xúc; những tác động bất lợi đến sức khỏe có thể để lại hậu quả kéo dài đến tuổi trưởng thành.

Theo ông Đặng Hoa Nam, pháp luật cần quy định rõ các hành vi quảng cáo, tiếp thị, khuyến mại, trưng bày và bán thuốc lá trên môi trường điện tử, tránh để hoạt động quảng bá trá hình hoặc kinh doanh qua tài khoản cá nhân trở thành khoảng trống quản lý. Đồng thời, cần tăng trách nhiệm của các nền tảng số và chủ thể truyền thông trong phát hiện, tiếp nhận phản ánh, ngăn chặn và xử lý nội dung vi phạm. Hoạt động kinh doanh qua hội nhóm kín, tài khoản ẩn danh và các phương thức giao dịch trực tuyến cũng cần được giám sát, gắn với cơ chế phối hợp giữa nền tảng và cơ quan chức năng.

Bên cạnh hoàn thiện pháp luật, vị chuyên gia này đề nghị nâng cao khả năng tự bảo vệ của người trẻ. Gia đình, nhà trường và cộng đồng cần giúp trẻ nhận diện quảng cáo trá hình, phân biệt thông tin khoa học với nội dung thương mại và hiểu rõ tác hại của thuốc lá. Tuy nhiên, không thể đặt toàn bộ trách nhiệm phòng tránh lên vai trẻ em; xây dựng môi trường số an toàn đòi hỏi sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, nền tảng số và toàn xã hội.

Cùng với kiểm soát tiếp thị, cần nâng cao hiệu quả cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá. PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng đề xuất nâng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85%, phóng lớn hình ảnh, định kỳ đổi mới nội dung và in số tổng đài tư vấn cai thuốc miễn phí. Bà cũng kiến nghị nghiên cứu lộ trình áp dụng bao bì tiêu chuẩn, với hình ảnh và thông điệp phù hợp văn hóa Việt Nam, hướng đến bảo vệ người trẻ, phụ nữ mang thai và trẻ em trước tác hại của khói thuốc thụ động.