Đừng chủ quan với bệnh não mô cầu

Bệnh diễn tiến nhanh, chuyển nặng sau vài giờ

Theo thống kê của Bộ Y tế, từ tuần 1 đến tuần 14 năm 2026, cả nước ghi nhận 24 trường hợp mắc bệnh do não mô cầu, trong đó có 4 ca tử vong. Trẻ em dưới 15 tuổi chiếm 46% tổng số ca bệnh. Số ca mắc tăng gần 50% so với cùng kỳ năm 2025.

Theo bác sĩ nội trú Đặng Phương Thúy, Trung tâm Bệnh nhiệt đới, Bệnh viện Nhi Trung ương, bệnh não mô cầu là bệnh nhiễm trùng nghiêm trọng do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra. Bệnh cảnh lâm sàng thường gặp nhất là viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết.

Điều đáng lo ngại là bệnh diễn tiến rất nhanh, có thể chuyển nặng chỉ sau vài giờ. Tỷ lệ tử vong do não mô cầu cao, trong khi khoảng 10-20% người sống sót phải chịu các di chứng lâu dài.

“Bệnh não mô cầu có thể gây ra nhiều biến chứng nặng nề như điếc, chậm phát triển trí tuệ, yếu liệt; thậm chí trong những trường hợp hoại tử lan rộng, người bệnh có thể phải cắt cụt chi. Những di chứng này thường kéo dài suốt đời, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh”, bác sĩ Thúy phân tích.

Não mô cầu là bệnh truyền nhiễm lây qua đường hô hấp, từ người sang người thông qua giọt bắn, dịch tiết và nước bọt khi tiếp xúc gần. Đáng lo ngại, không chỉ người bệnh mà ngay cả những người lành mang vi khuẩn nhưng chưa có biểu bệnh cũng có thể trở thành nguồn lây trong cộng đồng.

Theo bác sĩ Thúy, nguy cơ từ tình trạng người lành mang vi khuẩn chuyển thành bệnh não mô cầu xâm lấn phụ thuộc vào ba yếu tố chính. Thứ nhất là đặc điểm của chủng vi khuẩn, trong đó có những chủng có độc lực cao và khả năng xâm lấn mạnh. Thứ hai là yếu tố miễn dịch của cơ thể, đặc biệt ở trẻ mắc bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch. Thứ ba là điều kiện môi trường thuận lợi như sống trong không gian đông đúc, chật hẹp, thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc lá... Đây đều là những yếu tố làm gia tăng nguy cơ khởi phát bệnh.

Phòng bệnh chủ động bằng vắc xin

Bác sĩ Thúy cho biết, bệnh não mô cầu thường khởi phát đột ngột và tiến triển rất nhanh. Trong 4-8 giờ đầu, triệu chứng thường chưa điển hình, trẻ có thể sốt cao đột ngột, đau đầu, mệt mỏi, nôn hoặc buồn nôn. Sau đó, bệnh nhanh chóng chuyển nặng với các dấu hiệu cảnh báo sớm như trẻ bứt rứt, quấy khóc không dỗ được, khóc thét, bỏ bú hoặc bú kém.

Ở trẻ lớn, có thể xuất hiện các biểu hiện như đau chân dữ dội, cứng gáy, nôn trớ, ngủ nhiều và khó đánh thức. Đặc biệt, dấu hiệu điển hình giúp nhận biết bệnh là ban xuất huyết trên da, thường xuất hiện ở thân mình và tứ chi, giai đoạn sớm hay gặp ở hai chân.

Ban đầu, ban xuất huyết là những nốt đỏ nhỏ, sau đó chuyển sang màu đỏ tím, lan nhanh như vết mực loang hoặc hình bản đồ. Khi bệnh bước vào giai đoạn nguy kịch, ban có thể chuyển màu đen do hoại tử. Trẻ xuất hiện tình trạng nhiễm khuẩn, nhiễm độc nặng, li bì, hôn mê, co giật và có thể tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời.

Do triệu chứng ban đầu không đặc hiệu, bệnh não mô cầu rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh truyền nhiễm khác như cúm mùa hoặc sốt virus. Khi đã xuất hiện ban xuất huyết, bệnh cũng cần phân biệt với sốt xuất huyết, nhiễm liên cầu lợn, viêm mao mạch dị ứng hoặc nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não do các vi khuẩn khác.

“Theo dõi hình thái ban xuất huyết đặc trưng cùng tốc độ tiến triển rất nhanh là yếu tố quan trọng giúp phân biệt bệnh não mô cầu. Đây là căn bệnh có thể dẫn đến sốc và tử vong chỉ trong vòng 24 giờ đầu”, bác sĩ Thúy nhấn mạnh.

Để phòng bệnh, biện pháp hiệu quả nhất hiện nay là tiêm vắc xin chủ động. Bên cạnh đó, phụ huynh cần hướng dẫn trẻ thực hiện tốt vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng khi ho, đeo khẩu trang khi đến nơi đông người, tránh tiếp xúc với khói thuốc lá và hạn chế sinh hoạt trong môi trường chật chội, đông đúc.

Khi có người nghi mắc bệnh, cần chủ động tránh tiếp xúc gần để giảm nguy cơ lây nhiễm. "Đặc biệt, trong trường hợp gia đình, trường học hoặc cơ sở sinh hoạt tập trung ghi nhận ca bệnh xác định, những người tiếp xúc gần cần được cơ quan y tế đánh giá và chỉ định sử dụng kháng sinh dự phòng trong vòng 24 giờ đầu", bác sĩ Thúy thông tin.

Liên quan đến tiêm vắc xin phòng bệnh não mô cầu, bác sĩ Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, Việt Nam hiện lưu hành đồng thời 5 nhóm huyết thanh gây bệnh não mô cầu gồm A, B, C, Y và W. Bởi vậy, tiêm chủng là biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa và kiểm soát dịch não mô cầu.

Tuy nhiên, mỗi loại vắc xin hiện nay chỉ phòng được một hoặc một số nhóm huyết thanh nhất định và không có miễn dịch chéo giữa các nhóm. Điều đó đồng nghĩa, nếu chỉ tiêm một loại vắc xin, trẻ vẫn có nguy cơ mắc bệnh do các nhóm huyết thanh khác.

Bác sĩ Chính nhấn mạnh, tất cả những người chưa có miễn dịch đều có nguy cơ mắc bệnh, đặc biệt là trẻ nhỏ, học sinh, sinh viên và thanh thiếu niên sống trong môi trường tập thể. Vì vậy, phụ huynh cần chủ động rà soát lại lịch tiêm và phạm vi bảo vệ của vắc xin, bảo đảm trẻ được tiêm phối hợp đầy đủ nhóm B và nhóm A, C, Y, W để được bảo vệ toàn diện.

“Các vắc xin này giúp tạo miễn dịch bền vững, giảm mắc bệnh, giảm tử vong và hạn chế tình trạng người lành mang vi khuẩn, góp phần kiểm soát dịch bệnh. Hiệu quả tối ưu chỉ đạt được khi trẻ được tiêm đầy đủ, đúng lịch và bao phủ đầy đủ các nhóm huyết thanh”, bác sĩ Chính cho biết thêm.