Đưa thiên nhiên trở lại những dòng sông đô thị

Khôi phục dòng chảy tự nhiên

Tại Madrid (Tây Ban Nha), sông Manzanares vốn là dòng sông nông, lưu lượng nước không lớn, với nhiều bãi cát và thảm thực vật tự nhiên. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa cùng việc xây dựng hệ thống đập và kè bê tông đã làm thay đổi dòng chảy. Nhiều đoạn sông trở thành vùng nước gần như đứng yên, khiến các bãi cát, đảo nhỏ dần biến mất và môi trường sống của các loài thủy sinh bị thu hẹp.

Năm 2016, Madrid quyết định mở các đập trên khoảng 7,5km sông chảy qua khu vực đô thị, với sự hỗ trợ của tổ chức bảo vệ môi trường Ecologistas en Acción. Khi dòng nước được khơi thông, các bãi cát và đảo nhỏ dần xuất hiện trở lại, tạo điều kiện cho cây cỏ, lau sậy cùng các loài thực vật ven nước phát triển. Khu vực sông sau phục hồi ghi nhận hơn 50 loài chim, trong đó có diệc, vịt trời và chim bói cá, cùng sự xuất hiện ngày càng nhiều của các loài cá bản địa.

Quá trình phục hồi tiếp tục được mở rộng sang hai bên bờ. Năm 2018, Madrid hoàn thành chỉnh trang đoạn sông dài khoảng 1,3km giữa cầu Franceses và cầu Reina Victoria, loại bỏ một số loài cây ngoại lai, điều chỉnh kè đá và trồng thêm cây bản địa nhằm cải thiện môi trường sống ven sông.

Kết quả đáng chú ý được ghi nhận vào tháng 4-2026, khi camera giám sát phát hiện một con rái cá trên sông Manzanares sau khoảng 50 năm loài này vắng bóng tại khu vực. Trước đó, lực lượng theo dõi cũng tìm thấy dấu chân và những dấu vết khác của rái cá dọc bờ sông. Trong thông tin công bố ngày 7-8-2026, chính quyền Madrid đánh giá sự trở lại của loài động vật này là dấu hiệu cho thấy chất lượng nước và môi trường sống đã có những chuyển biến tích cực sau nhiều năm phục hồi.

Gỡ bỏ rào cản trên đường di cư của cá

Tại Leeds (Anh), nhiều đập thấp được xây dựng trên sông Aire từ thời kỳ phát triển công nghiệp đã cản trở các loài cá di chuyển ngược dòng để sinh sản và kiếm ăn. Theo nghiên cứu của Đại học Hull do Cơ quan Môi trường Anh tài trợ, trước khi được cải tạo, có trường hợp cá hồi nâu phải chờ tới 90 ngày mới gặp điều kiện thuận lợi để vượt đập.

Dự án Developing Natural Aire (DNAire) đã xây dựng các đường dẫn dành cho cá tại ba khu vực dọc sông Aire, đưa vào sử dụng từ cuối năm 2020 đến đầu năm 2021. Các công trình tạo lối đi với dòng chảy phù hợp, giúp cá vượt qua đập chắn để tiếp cận những khu vực sinh sản và kiếm ăn ở thượng nguồn.

Kết quả nghiên cứu được Cơ quan Môi trường Anh công bố tháng 2-2023 cho thấy tỷ lệ vượt đập thành công của nhóm cá hồi nâu được gắn thiết bị theo dõi có thể đạt 100%, với thời gian tối đa khoảng 3,3 ngày, cải thiện đáng kể so với trước khi xây dựng đường dẫn. Tỷ lệ vượt đập thành công ở một số loài cá nước ngọt khác cũng tăng 26%.

Theo ông Thomas Somerville, quản lý dự án DNAire, các đường dẫn đã phát huy hiệu quả trong việc kết nối những môi trường sống trước đây bị chia cắt. Dự án còn hướng tới khôi phục đường di cư của cá hồi Đại Tây Dương từ biển vào sông để sinh sản, đồng thời hỗ trợ bảo vệ cá chình.

Trong khi Leeds tập trung giải quyết các đập chắn ngang sông, thành phố Portland (Mỹ) kết hợp loại bỏ những công trình cản trở đường di chuyển của cá với cải tạo môi trường sống trên suối Crystal Springs Creek, một nhánh đổ vào Johnson Creek ở phía Đông Nam thành phố. Bắt nguồn từ các mạch nước ngầm, dòng suối có nhiệt độ tương đối mát và lưu lượng ổn định quanh năm, tạo điều kiện thuận lợi cho cá hồi sinh sống.

Tuy nhiên, các cống dẫn nước cũ bên dưới đường phố đã chia cắt dòng suối, khiến cá khó tiếp cận những khu vực sinh sản. Một số đoạn còn bị thu hẹp, thiếu cây xanh và nơi trú ẩn tự nhiên. Theo Cơ quan Dịch vụ Môi trường Portland, thành phố đã thay thế chín cống cũ, mở lại khả năng tiếp cận gần 4,8km môi trường sống cho cá.

Thành phố còn bố trí thân cây, đá tảng trong lòng suối để tạo những vùng nước chảy chậm, giúp cá có nơi nghỉ ngơi và trú ẩn, đồng thời trồng cây bản địa dọc hai bên bờ nhằm giữ đất, tạo bóng mát và hạn chế nhiệt độ nước tăng cao vào mùa hè. Đến nay, gần một nửa chiều dài Crystal Springs Creek đã được phục hồi thông qua các dự án cải tạo, góp phần mở rộng môi trường sống cho các loài cá bản địa.