Xây dựng đô thị ven sông: Bài học sống cùng dòng nước từ Rotterdam

Khi nước trở thành một phần của thiết kế đô thị

Nằm ở vùng đất thấp và đồng thời chịu tác động của mưa lớn, nước sông và nước biển, Rotterdam là một trong những thành phố cho thấy rõ vì sao tư duy về đô thị ven nước cần thay đổi.

Trong nhiều thập niên, thành phố vẫn dựa vào các công trình bảo vệ quy mô lớn. Maeslantkering, hệ thống cửa chắn triều khổng lồ gần cửa sông, có thể đóng lại khi xuất hiện nguy cơ nước dâng cực đoan. Tuy nhiên, bên trong đô thị, Rotterdam không còn chỉ tìm cách đưa nước mưa ra khỏi thành phố càng nhanh càng tốt, mà tạo thêm những nơi để nước được giữ lại, thấm xuống đất hoặc tạm thời chiếm chỗ khi mưa lớn.

Tại quảng trường Benthemplein, cách tiếp cận này được thể hiện rõ nhất. Trong ngày bình thường, đây là sân thể thao, bậc ngồi và không gian sinh hoạt cộng đồng; khi mưa lớn, các khu vực thấp của quảng trường biến thành bể chứa nước. Ba bể có tổng dung tích khoảng 1,7 triệu lít, tiếp nhận nước mưa từ quảng trường, đường phố và mái nhà xung quanh, qua đó giảm áp lực lên hệ thống thoát nước.

Benthemplein không đơn thuần bổ sung thêm một hồ chứa, bởi cùng một khoảng đất được thiết kế để đảm nhiệm hai chức năng: phục vụ đời sống đô thị khi thời tiết bình thường và trở thành hạ tầng chống ngập khi cần thiết.

Trên phạm vi rộng hơn, Rotterdam phát triển mặt đường có khả năng thấm nước, mái xanh, khu trữ nước và các công trình giữ nước mưa tại chỗ. Thành phố hiện có hơn 180.000 m² bề mặt lát thấm nước. Một số mái nhà cũng kết hợp cây xanh, khả năng trữ nước và năng lượng mặt trời, trong khi chính quyền hỗ trợ tài chính để khuyến khích chủ sở hữu tư nhân tăng khả năng giữ nước trên khu đất của mình.

Khi đường phố, quảng trường, công viên, mái nhà và khu dân cư đều đảm nhận một phần chức năng điều tiết nước, năng lực chống ngập không còn phụ thuộc quá nhiều vào một số công trình đầu mối. Cách phân tán này đặc biệt có ý nghĩa khi những trận mưa cực đoan xuất hiện thường xuyên hơn và hệ thống cống, dù được mở rộng đến đâu, vẫn có giới hạn.

Việc kết hợp nhiều chức năng trong cùng một không gian còn giúp thành phố tránh phải lựa chọn giữa hạ tầng chống ngập và chất lượng sống. Công viên vẫn là nơi nghỉ ngơi, quảng trường vẫn phục vụ cộng đồng, mái xanh vẫn tạo thêm không gian sinh thái; chỉ khi thời tiết cực đoan xuất hiện, những không gian đó mới chuyển sang chức năng thứ hai.

Đưa “con đường của nước” vào quy hoạch đô thị ven sông Hồng

Do sông Hồng có chế độ thủy văn, địa hình, hệ thống đê điều và cấu trúc đô thị rất khác Rotterdam, Hà Nội không thể sao chép nguyên mẫu những giải pháp của thành phố Hà Lan. Mọi phương án phát triển hai bên sông trước hết vẫn phải bảo đảm an toàn thoát lũ và tuân thủ các yêu cầu về phòng chống thiên tai.

Giá trị tham khảo của Rotterdam vì thế không nằm ở một quảng trường chứa nước hay một kiểu mái xanh cụ thể, mà ở cách đưa câu hỏi về nước vào ngay từ đầu quá trình quy hoạch.

Trong những định hướng phát triển mới của Thủ đô, khu vực hai bên sông Hồng được xác định là một không gian quan trọng của cấu trúc đô thị tương lai. Nếu mục tiêu phát triển đô thị được đặt cùng lúc với yêu cầu chống ngập, thích ứng với biến đổi khí hậu, bảo vệ hành lang xanh và bảo đảm khả năng thoát lũ, cấu trúc không gian sẽ phải được tính toán khác với cách quy hoạch chỉ tập trung vào xây dựng.

Khi quy hoạch một khu đô thị ven sông, ngoài câu hỏi sẽ xây bao nhiêu nhà, bao nhiêu đường hay bao nhiêu mét vuông thương mại, cần xác định trước nước sẽ đi đâu trong điều kiện bình thường, khi xuất hiện mưa cực đoan và khi mực nước sông dâng cao.

Từ yêu cầu đó, những vị trí phù hợp có thể được dành cho hồ điều hòa, vùng trũng sinh thái, công viên có khả năng ngập tạm thời hoặc quảng trường có chức năng chứa nước. Trong điều kiện bình thường, đây vẫn là không gian vui chơi, thể thao và sinh hoạt cộng đồng; khi mưa lớn, chúng tham gia vào hệ thống điều tiết nước của khu vực.

Ở quy mô từng dự án, các khu đô thị mới có thể phải đáp ứng những yêu cầu về tỷ lệ bề mặt thấm nước, cây xanh, hồ chứa và khả năng giữ nước tại chỗ. Các công trình lớn cũng có thể tích hợp mái xanh, bể chứa nước mưa hoặc hệ thống tái sử dụng nước, qua đó giảm lượng nước phải đưa ngay vào hệ thống thoát chung.

Nếu mỗi dự án mới tự đảm nhận một phần trách nhiệm đối với lượng nước mà quá trình đô thị hóa tạo ra, gánh nặng chống ngập sẽ không còn dồn toàn bộ lên hệ thống cống, trạm bơm và các công trình đầu mối.

Việc kết nối dữ liệu về lượng mưa, mực nước sông, khả năng tiêu thoát của từng khu vực, hồ điều hòa và các điểm trữ nước cũng có thể giúp Hà Nội chủ động hơn trong điều hành. Khi kết hợp với dự báo thời tiết và mô hình thủy văn, dữ liệu có thể hỗ trợ nhận diện sớm những khu vực có nguy cơ quá tải và điều phối việc tiêu, trữ nước.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy tác dụng nếu quy hoạch ban đầu đã dành đủ không gian cho nước. Công viên khi đó không chỉ là diện tích cây xanh, hồ không chỉ để tạo cảnh quan và không gian mở cũng không phải phần đất còn lại sau khi bố trí công trình, mà có thể trở thành một bộ phận của hạ tầng an toàn đô thị.

Khi một khu vực vừa làm công viên, vừa hỗ trợ chống ngập, vừa tạo cảnh quan và nâng chất lượng sống, giá trị của khoản đầu tư không còn chỉ được đo bằng chi phí phòng chống thiên tai, mà còn ở khả năng giảm thiệt hại và nâng chất lượng môi trường trong nhiều năm sau đó.

Với không gian hai bên sông Hồng, giá trị của đất ven sông vì thế không chỉ nằm ở phần diện tích có thể xây dựng, mà còn ở những khoảng không gian được giữ lại để nước, cây xanh và cộng đồng cùng tồn tại.

Nếu Rotterdam cho thấy điều gì đáng tham khảo nhất, thì đó là thứ tự đặt câu hỏi trong quy hoạch. Trước khi quyết định xây gì trên một vùng đất ven sông, thành phố cần biết nước sẽ đi đâu.

Một đô thị ven sông an toàn không nhất thiết phải tìm mọi cách tách mình khỏi nước. Khi nước được dành chỗ ngay trong cấu trúc quy hoạch, thành phố vừa tăng khả năng chống chịu, vừa giữ được những không gian sống có giá trị lâu dài.